In georganiseerde oppositie ligt redding van Sovjet-Unie

Edoeard Sjevardnadze, voormalig minister van buitenlandse zaken van de Sovjet-Unie, verliet afgelopen maand de Communistische Partij om een nieuwe politieke beweging op te zetten. In het Britse dagblad The Independent van vandaag betoogt hij dat een goed georganiseerde oppositie die bereid is de macht te nemen, cruciaal is voor succesvolle hervormingen in de Sovjet-Unie.

De situatie in de Sovjet-Unie is “vergelijkbaar met de hernieuwde activiteit van een enorme, lang-slapende vulkaan”, schrijft Sjevardnadze in The Independent. “We voelen de schokken, we zien de eruptie van lava en de gevaarlijke uitstoten. Maar welke vulcanoloog kan zeggen hoe lang dit zo door zal gaan en hoe het zal eindigen?”

De oud-minister begint zijn artikel met een opsomming van de belangrijkste problemen van de Sovjet-Unie. “Het eerste probleem is volgens mij psychologisch. Groot-Brittanië zou moeilijkheden hebben zich aan de overgang van linksrijden naar rechtsrijden aan te passen. Maar de Sovjet-gemeenschap moet nog meer doen. Het moet zijn hele manier van leven radicaal veranderen.”

De oud-minister trekt deze vergelijking nog iets verder door. De Britten hebben volgens hem goede wegen en duidelijke verkeersregels. De Sovjet-gemeenschap daarentegen heeft te lang in een “legale wildernis” geleefd, die kan worden omschreven als een “onbegaanbare weg”. “Er waren veel "verboden toegang' tekens en verordeningen die dit of dat verboden verklaarden. Maar niets hielp je om te komen waar je wilde.”

Ideologie, door Sjevardnadze vandaag in The Independent omschreven als “de vervorming van jezelf, van anderen en van de wereld om ons heen”, trekt volgens hem nog steeds een zware wissel op Sovjet-burgers. Ze zijn opgevoed met een bepaald geloof. Veel mensen begrijpen dat ze hun manier van leven moeten veranderen. Maar ze zijn angstig over wat de toekomst zal brengen. “Er is een bepaald opvatting dat het oude systeem, goed of slecht, tenminste "het onze' was. De markt wordt als iets wezensvreemds gezien.”

Sjevardnadze: “Democratische instituties moeten vanaf het begin worden opgebouwd. Mensen kunnen nu politici kiezen en partijen vormen. Maar de meesten hebben geen enkele verbetering in de kwaliteit van hun leven bemerkt - in tegendeel. Dat komt omdat de democratie zich blijft ontwikkelen in de diepe schaduw van het administratieve-bevel systeem, gecontroleerd door de staat en de communistische partij.”

De oud-minister is het blijkens zijn artikel in The Independent niet eens met de stelling dat economische hervormingen vooraf moeten gaan aan democratische hervormingen. “Onze redding ligt in het doorzetten van democratische ontwikkelingen en het vormen van nieuwe democratische structuren. Dat is wat mij - en de groep van mensen die dachten zoals ik - bewoog tot het oprichten van een nieuwe partij, de Democratische Hervormingsbeweging. Ik besefte dat het steeds moeilijker werd om vooruit te komen met de communistische partij als basis. Ik nam ontslag om mijn eigen overtuigingen na te leven en verbond mijn lot met de Democratische Hervormingsbeweging.

“Vrijheid van meningsuiting, een vrije pers, gewetensvrijheid, vrijheid van vereniging en vele andere vrijheden zijn noodzakelijk. Zij zijn essentieel voor een meerpartijenstelsel en een pluralistische samenleving. In deze gebieden hebben zich enorme veranderingen voltrokken gedurende het tijdperk van perestrojka.

“Maar een democratie kan niet zonder een oppositie - een oppositie die op de democratische manier aan de macht moet kunnen komen. Ik sta versteld van beschuldigingen van de kant van het bestaande staatssysteem dat democraten "proberen de macht te grijpen'. Wel, wat is daar mis mee? Dat is waar een oppositie voor is: de kiezers een keus bieden, hen vertellen dat er een ander team klaarstaat om de taak het land te runnen over te nemen, een team dat belooft die taak beter uit te voeren dan de mensen die nu de macht hebben.”

Sjevardnadze verwijst naar het schaduw-kabinet dat de oppositie in Groot-Brittanië pleegt te vormen. De essentie van democratie is toch het recht om jezelf als kandidaat naar voren te schuiven en verkozen te worden, schrijft hij in The Independent. “Dat is waarom ik het enorme belang van de directe, nationale verkiezingen benadruk waarin Boris Jeltsin werd gekozen als president van de Russische federatie. Hij heeft nu een duidelijk mandaat van het volk en kan, met het Russische parlement, vraagstukken aanpakken die het onderwerp van verhit debat zijn geweest, inclusief bijvoorbeeld het verbannen van cellen van de communistische partij op de werkplek, wat hij afgelopen maand deed en waarvoor hij scherp bekritiseerd is.

“Wij geloven dat de Democratische Hervormingsbeweging kan helpen een democratische, op wetten gebaseerde, maatschappij in het leven te roepen. De vorming ervan is een poging om een democratische oppositie te scheppen. Tegen wie? Tegen de oude bevelstructuren en het apparaat aan de top van de Communistische Partij.”

Sjevardnadze noemt nog een ander doel van de Hervormingsbeweging: “We moeten geen geweld toestaan in het land. We moeten de terugkeer naar een totalitair en militaristisch bewind voorkomen. We moeten alles doen om een burgerooorlog te voorkomen. Men zegt tegen ons: Hoe kun je beweren maken dat jullie beweging kan spreken voor de gehele Sovjet Unie? Dat zou onaanvaardbaar zijn voor de republieken. Maar we willen deze beweging opbouwen tot een vrije, vrijwillige unie van onafhankelijke partijen en bewegingen. Er zal geen centrum zijn dat algehele controle uitoefent.”

De belangrijkste vraag is volgens Sjevardnadze hoe Sovjet-president Michael Gorbatsjov zich zal opstellen. Het is volgens de oud-minister mogelijk dat Gorbatsjov de functie van communistische partijleider zal opgeven. Sjevardnadze: “Hij zou er goed aan doen, alhoewel hij het al eerder had moeten doen.”

“We moeten niet vergeten dat er nog een ander proces parallel loopt in verband met het tekenen van de Unie Overeenkomst. Ondanks Gorbatsjovs recente optimistische verklaringen, bestaan er geen garanties dat de overeenkomst zelfs maar door de negen republieken ondertekend zal worden die zich daartoe hebben verbonden, laat staan door de andere zes.

“Er zijn ook problemen met het heffen en innen van belastingen door het centrum en andere vergelijkbare problemen kunnen worden voorzien. We kunnen zien hoe de ware macht in toenemende mate naar de republieken gaat. Het is een logisch gevolg van soevereiniteit en democratisering.

“Het zou treurig zijn als we er niet in slagen de radicale economische hervormingen in te voeren die zo hard nodig zijn. We moeten ook duidelijk maken dat alle republieken soeverein en politiek onafhankelijk zijn - niet in de laatste plaats omdat het altijd in onze grondwet gestaan heeft. Iedereen - zowel de republieken als het centrum - moet zich concentreren op de totstandkoming van een doelmatige economisch unie.

“Ik ben bang dat we allemaal belangrijke tijd aan het verliezen zijn. Destructieve processen winnen terrein”, aldus Sjevardnadze. “Maar de kans bestaat dat er een weg wordt gevonden die uit deze crisis leidt. Ik ben ervan overtuigd dat het nog steeds mogelijk is het land te redden als we erin slagen een coalitie van democratische krachten in het leven te roepen.”