Een rusteloze, romantische hoofdpersoon van beton

Great Journeys. Afl.1: de Pan-American Highway. Ned.1 19.15-20.20u.

De Amerikaanse road movie heeft, overigens zonder opzet, voorgoed afgerekend met het idee dat een leeg landschap mooi zou zijn. Een landschap is in dit genre film pas werkelijk op zijn schoonst wanneer een highway of anders een karrespoor zich door de verlatenheid slingert en er een benzinestation opdoemt aan de horizon. Een leeg landschap is pas eenzaam als er een spoor van menselijk leven te zien is. Met dat contrast beginnen alle films over wegen, spoorlijnen, voetpaden en woestijnroutes.

Een aantal Britse schrijvers volgde acht eeuwenoude handelsroutes door onherbergzame streken, zoals de Pan-American Highway, de Zoutroute, de Zijderoute, de tocht over de Stille Zuidzee en de Birma-route. De reeks heet Great Journeys en is opgebouwd volgens hetzelfde stramien: een eenzame reiziger per auto of spoortrein wordt gevolgd door een cameraploeg. Hij is bepaald niet aan ontberingen overgelaten.

De sprekende en handelende hoofdpersoon uit de Pan-American Highway bij voorbeeld, gaat in een glanzende Amerikaanse slee op weg zonder ook maar het simpelste blikje cola. Over de landengte van Mexico tot Panama volgt hij deze route die Noord-Amerika verbindt met Latijns-Amerika. Politiek vermengt zich met romantiek. Als contrapunt tot de beweeglijkheid van de road movie vertelt een arme vrouw, een vluchtelinge en gevangene uit El Salvador, haar verhaal vol verlangen om tot het paradijs van Noord-Amerika toegelaten te worden. Het is wonderlijk en fascinerend te zien hoe die strook beton de opzichtige cultuur van Amerikaanse drive-through ketens verbindt met de Mexicaanse doodsmystiek.

Een weg is vanouds meer dan het asfalt of de kiezelstenen waarvan hij is gemaakt. Langs een weg ontvouwt zich een wereld. De Zoutroute vanaf het Marokkaanse Fez over het Atlasgebergte tot aan de zuidkant van de Sahara is eeuwenlang bevochten geweest door een zwervend volk, dat geen indringers wenste in zijn domein en dat tegelijk leefde van zijn rooftochten op de karavanen. Zout gold als het goud van de woestijn. Schrijver William Shawcross bereikt in deze documentaire meer dan Hugo Williams in de eerste. Hij heeft oog voor het bizarre en waagt zich verder van de weg af dan Williams, die bijna geen voet zette buiten de berm van de Pan-American. Zo zien we het beeld van een jonge dichter in een woestijndorp die in de hitte werkt aan een reusachtig dichtwerk, regel na regel met een vinger typend op een Remington-machine. Niemand die hem zal lezen, maar schrijven doet hij.

Een reisfilm wekt de suggestie als het ware vanzelf te ontstaan, of de camera nu een snelweg filmt of het spoor van kamelen door het verwaaiende zand van de woestijn. De dramatische lijn dient zich vanzelf aan, er is altijd het gouden drietal van vertrek, reis en afscheid. De weg is de echte hoofdpersoon van de Great Journeys, een sterke, onuitputtelijke, veelzijdige en vooral rusteloze hoofdpersoon.