Vakantiewerk, zonder contract en vaak zwart

ROTTERDAM, 3 AUG. “Vakantiewerkers werken vaak zonder contract, met proeftijden, die langer zijn dan de tijd dat ze werken, waardoor ze dus altijd kunnen worden ontslagen, vaak slecht voorbereid, meestal zonder dat de overwerkvergoeding wordt uitbetaald”, zegt Hannie Waaldijk van de jongerenorganisatie van het CNV.

Vice-voorzitter Astrid Kaag van de FNV-jongeren: “We willen graag dat het vakantiewerk onder dezelfde regelingen valt als die voor de cao-werknemers gelden, maar de eigen bonden zijn er nog te weinig mee bezig, terwijl er soms sprake is van heuse wantoestanden.”

Ongeveer 800.000 jongeren tussen de 15 en 23 jaar werken tijdens de zomervakantie in industrie, dienstverlening, land- en tuinbouw, horeca of recreatie. Dat betekent dat ongeveer de helft van alle Nederlandse jongeren er een centje bij verdient. Ze zijn gemiddeld vier weken betaald in de weer.

De omstandigheden, waaronder ze werken, zouden ook vaak slecht zijn.

“In de vakantietijd”, zegt beleidsmedewerker G.F. van Bel van de Arbeidsinspectie in Deventer, “heb je altijd een piek van bedrijfsongevallen. Die wordt veroorzaakt doordat vakantiewerkers slecht voorbereid aan gevaarlijk werk worden gezet.” In het district van de Arbeidsinspectie Deventer werden deze zomer tot nog toe 15 min of meer ernstige bedrijfsongevallen geregistreerd, die vakantiewerkers overkwamen. “Het gaat om verminkingen: vingers of armen eraf of fijn geknepen tussen een vorheftruck en een muur. In sommige districten zijn er ook wel doden te betreuren. Jongeren worden aan machines geplaatst, die gevaarlijk zijn als je niet weet hoe je ze moet bedienen. Onze indruk is dat onze cijfers representatief zijn voor de overige zeven districten”, aldus Van Bel. Jongeren, die tijdens het vakantiewerk een ongeluk overkwam, zijn via hun ouders vaak jarenlang verwikkeld in procedures om schadevergoeding.

De FNV-jongeren werken aan een zwartboek, dat in de nazomer zal verschijnen. Dat zal worden aangeboden aan werkgevers en bonden. “We zouden daarna graag een wat diepgaander onderzoek willen doen, maar dat stuit vooralsnog op geldproblemen. Daardoor hebben we ook geen exacte cijfers. Maar je kunt gerust stellen dat dertig procent van de jongeren zonder contract werkt, dat eenderde het zwart doet en dat ze in tien procent van de gevallen worden onderbetaald”, aldus Kaag. Haar CNV-collega Waaldijk: “Veertig tot vijftig procent van de vakantiewerkers krijgt geen vakantiegeld uitbetaald; hetzelfde percentage krijgt niet het aantal vakantiedagen waarop men recht heeft. Zo steken de werkgevers al vlug per jongere 16 procent in eigen zak. Soms gebeurt het onwetend, maar het merendeel doet het willens en wetens.”

Vakantiewerkers zijn zich onvoldoende bewust van hun rechten. Als ze meer dan dertien uur per week werken, hebben ze recht op het minimumjeugdloon. Dat varieert van 3,64 bruto per uur voor een 15-jarige tot 12,13 bruto per uur voor een 23-jarige. Ze behoren verzekerd te zijn tegen ziekte en ongeval. Ze hebben recht op een evenredig deel vakantiegeld en op vakantiedagen. Ze mogen pas gaan werken als ze minimaal 10 jaar een schoolopleiding hebben gevolgd. Voor jongeren beneden 18 jaar is werken met gevaarlijke stoffen, gevaarlijke machines en eentonig of eenzaam werk verboden. Men moet onder bepaalde omstandigheden rekening houden met korting op studiefinanciering en kinderbijslag of korting op de bijstandsuitkering (van de ouders).

De 'vakantiewerklijn' van de CNV-jongeren verwerkt in de vakantietijd 1.300 telefoontjes van jongeren, die daaromtrent informatie willen. CNV- en FNV-jongeren geven folders uit, waarin rechten en plichten uit de doeken worden gedaan.

Veel jongeren beginnen zonder contract aan hun werk. “En als hen dan iets overkomt, hebben ze geen poot om op te staan”, aldus Waaldijk. De CNV-jongeren trokken vorige week met een busje langs voornamelijk pretparken en horecabedrijven. “Vooral in de horeca”, aldus Waaldijk, “wordt op grote schaal zwart gewerkt. Daar worden jongeren op straat gezet als het slecht weer is. Ze worden als oude schoenen afgedankt.” Kaag: “In de horeca worden de inkomsten vaak berekend naar gelang de omzet. Jongeren moeten kastekorten zelf aanvullen. Er komt veel overwerk voor: een meisje van zeventien dat tot vier uur 's nachts in een disco moet bedienen. Overwerk wordt vaak niet uitbetaald.”

Voorzitter J. Fit van de commissie arbeidsvoorwaarden van de Horeca: “In onze bedrijfstak wordt niet meer zwart gewerkt dan in andere. Ik heb de indruk dat het zelfs minder is. In onze arbeidsvoorwaarden wordt het sluiten van contracten ook met vakantiewerkers verplicht gesteld anders geldt de overeenkomst voor onbepaalde tijd. Uitbetaling moet geschieden volgens het wettelijk vastgestelde loon en ook onder de normale overwerkregeling. Natuurlijk zijn er mensen, die het niet zo nauw met de regeltjes nemen, maar dat heb je overal in het bedrijfsleven.”

“Ik heb”, zegt Kaag, “de indruk dat het de jongeren zelf ook vaak niet bijster interesseert onder welke omstandigheden ze werken. We kennen het geval van een 17-jarige jongen, die wekenlang met thinner in een afgesloten ruimte aan de slag was en verbaasd opkeek, toen we hem erop wezen dat hij werk deed wat verboden was. We komen ook nogal wat jongeren van 13 of 14 jaar tegen, die niet eens mogen werken.”

Volgens Waaldijk is de tijd gunstig om werkgevers te verplichten contracten op te stellen. “We hebben de piek achter de rug. Er komen steeds minder jongeren, dus ontstaat er krapte op de markt, dus zullen werkgevers wel moeten.” Het Koninklijk Nederlandse Ondernemersverbond (KNOV) gaat de leden adviseren dergelijke contracten op te stellen. Waaldijk van de CNV-jongeren: “Maar dan graag contracten, waarin een proeftijd wordt opgenomen, die even lang is als de te werken tijd, want anders kunnen ze jongeren nog zo op straat gooien.”

Handje contantje 6,50 plus fooien

Stasia is 20 jaar. Ze werkt als winkelbediende bij een reformzaak. Ze krijgt precies wat haar gezien haar leeftijd toekomt: 7,46 gulden bruto per uur. Ze is verzekerd tegen ziekte. Vakantiegeld krijgt ze niet, hoewel ze daar officieel recht op heeft. Ze werkt zes dagen per week, in totaal 46 uur. Dat mag niet. Als compensatie krijgt ze daarom een week uitbetaald die ze niet hoeft te werken. Ze heeft geen contract.

Het werk vindt ze leuk. Ze werkt nagenoeg haar hele vakantie. “Om geld te verdienen voor de aanschaf van een microscoop en studieboeken voor mijn artsenopleiding, waar ik na de zomer aan begin.”

Door het jaar heen werkt ze in de weekeinden als serveerster in een restaurant. Zonder contract. Per uur krijgt ze 6,50.Zwart, 'handje-contantje', zoals ze zegt, plus een deel van het fooiengeld.

Dat kun je niet sociaal noemen

Chuljoo, 17 jaar, werkte twee weken bij een hoveniersbedrijf: 5 dagen van 8 uur. Zonder contract. Hij kreeg ongeveer het hem toekomende jeugdminimumloon: 189 gulden bruto per week. Met het geld had hij apparatuur voor zijn hobby willen kopen.

Maar na twee weken werd hij ontslagen, terwijl hij er zes had willen blijven. “Ik kreeg een telefoontje dat ik maandag niet meer hoefde te komen. Ik zou mijn werk, schoffelen in plantsoenen, niet goed doen en ik zou brutaal zijn en de sfeer in de groep verpesten, wat allemaal onzin is. Ik ben van nature helemaal niet brutaal en we werkten leuk samen.”

Na zijn ontslag ging zijn moeder naar het bedrijf. “Toen zei de baas dat hij met opzet teveel jongens aannam zodat hij altijd reserves had als er een niet kwam opdagen. Dus dat hij er eigenlijk te veel had. Dat kun je toch niet sociaal noemen.” “De volgende keer”, zegt hij“,zal ik wel om een contract vragen, zodat me dit niet meer overkomt. Maar dan geen contract met een proeftijd van twee maanden, want dat is absurd als je maar zes weken werkt. Dan kan zo'n werkgever je altijd ontslaan.”

Veel ongelukken bij vakantiewerk

Schaderegelaar D. van Laren van de FNV in Rotterdam: “Ik kom nog al eens gevallen tegen van vakantiewerkers die een ongeluk krijgen. Die zaken handelen we af als de ouders lid zijn van een FNV-bond. Ik heb een meisje van 17 gehad, die tijdens de vakantie drie vingers van een hand verspeelde omdat ze in een metaalbedrijf tussen een platenpers kwam die niet was beveiligd. Ze kreeg 10.000 gulden smartegeld omdat de werkgever in overtreding was.

“Een jongen van 16 verloor een arm door een cirkelzaag. Daar mocht hij niet mee werken omdat hij er te jong voor was. Het smartegeld is vastgesteld op 35.000 gulden. Ik ben nu nog bezig met een meisje dat in een bakkerij een platenwagentje van 200 kilogram waarmee je brood en gebak naar de ovens rijdt op haar hand kreeg en daardoor drie vingers moet missen. Dat wagentje deugde dus niet, anders valt het niet zo maar om. Vaak komen de ongelukken door gebrek aan ervaring en door onvoldoende voorlichting.”