Mondiale trends

In 1967 publiceerden Herman Kahn en Anthony J. Wiener hun boek The year 2000. Zij probeerden hiermee een beeld te schetsen van mondiale trends die de komende 35 jaar zouden optreden. Het was een fantastisch boek, ook al zijn er - uiteraard - een aantal voorspellingen niet uitgekomen. De wis- en natuurkundige Kahn werd de grondlegger van de moderne scenario-methode, waarbij ondernemingen consistente toekomstbeelden schetsen die kwalitatief van karakter zijn.

Koninklijke-Shell is in Nederland de pionier geworden van strategie-formulering gekoppeld aan het bouwen van scenario's. Ook enkele andere concerns zijn hiermee bezig, maar erg wijd verbreid is deze managementtechniek in Nederland nog niet. Bij die ondernemingen die het wel doen wordt de gewenste strategie aan de uitgewerkte scenario's getoetst. Blijkt de strategie bij verschillende scenario's goed tot redelijk haalbaar te zijn, dan is de strategie 'robuust'.

De belangrijkste recente poging voor scenariobouw werd in 1987 door de Britse historicus Paul Kennedy gedaan in zijn boek The rise and fall of the great powers; economic change and military conflict from 1500 tot 2000. Mede door dit boek onstond bij de intellectuelen in de VS een serieuze discussie over het eventuele verval van dit land dat hij voorspelt. Uiteraard kon Kennedy niet weten dat slechts twee jaar later het IJzeren Gordijn zou worden opgetrokken. Vooral hierdoor is een aantal van zijn voorspellingen gedateerd. Het is dan ook een uitdaging om nu zelf te trachten een globale voorspelling te doen over welke mondiale trends tot 2000 van belang zullen zijn. Hierbij bouw ik voort op mijn boek Multinationaal ondernemen vanuit Nederland, dat in 1988 is verschenen.

De neergang van de USA is de eerste trend die te verwachten is. Het fundamentele probleem is dat de Amerikanen niet voldoende kunnen concurreren. Hun produkten zijn technologisch relatief van steeds mindere kwaliteit. Harris stelt in zijn boek Why nothing works uit 1987, dat de USA zelfs geen fatsoenlijke broodrooster meer kan maken. MIT heeft onlangs de noodklok geluid in de publikatie Made in America, waar onder andere gewezen wordt op de eigen defensie-industrie die niet meer zonder Japanse chips kan. Ook de auto en vele andere industrieen zijn van Japanse onderdelen afhankelijk. Het Amerikaanse bedrijfsleven komt in toenemende mate in buitenlands bezit.

De regering-Bush doet in feite niets om de economie te saneren en zet daarmee de traditie van president Reagan voort. Het federale begrotingstekort is tot recordhoogten van 300 miljard dollar en meer per jaar gestegen. De rentevoet blijft mede hierdoor hoog. De inflatie is gedaald naar een relatief laag niveau van vier procent, maar de dollar is mede door de hoge rentevoet overgewaardeerd. Amerikanen zetten de tering niet naar de nering. Ze consumeren te veel en sparen te weinig. Ze financieren ondernemingen weinig solide, te weten met te veel vreemd geld tegen te hoge kosten. Dagelijks gaan er banken failliet, hetgeen hoge kosten voor de overheid met zich meebrengt. Een wezenlijke verbetering is op korte termijn - afgezien van conjuncturele schommelingen - niet te verwachten.

Dat Japan zijn dominante positie nog verder zal versterken, is de tweede trend. Het tempo waarmee de voorsprong wordt veroverd, loopt echter terug. Bedrijfstakken als consumentenelektronica, chips, horloges, motorfietsen en camera's worden door Japan als wereldleider gedomineerd. De beurskoersen zijn het laatste jaar reeler geworden. De rente en inflatie zijn relatief op een laag peil. De sociale structuur zal echter verslechteren. De inkomensverschillen zijn te groot, met als gevolg te hoge kosten voor levensonderhoud en wonen. De corruptie onder de 'rijken' en politici neemt hand over hand toe, zoals nu blijkt uit vele effectentransacties van de grote effectenhuizen waaronder wereldmarktleider Nomura. Toch zijn de Japanners zo gedisciplineerd dat zij hun positie tot 2000 zeker nog zullen versterken, tenzij er een handelsoorlog komt.

De toenemende armoede op het zuidelijke deel van onze planeet is de derde trend. Europa wordt evenals Amerika gedwongen om meer voor deze landen te doen, al was het alleen maar om een volksverhuizing naar ons werelddeel te voorkomen. Desondanks zullen steeds meer 'allochtonen' Europa binnendringen, met hoge integratiekosten. Ook in Amerika staan 'hispano's' te dringen. Time voorspelt dat deze groep in 2010 de grootste minderheid zal worden. Spaans is in de USA al de tweede taal.

Destabilisatie van Opec-landen, is de vierde trend. De energiebehoefte zal ondanks milieumaatregelen toenemen, vooral Europa en Japan zijn hiervoor kwetsbaar. Politiek gezien zijn de meeste Opec-landen dictaturen, met een drang om de zeer grote inkomsten fout te besteden. Politie-acties a raison van 50 a 60 miljard dollar, zoals in het geval van de beteugeling van de agressie van Irak, zal het Westen zich in de toekomst niet meer kunnen veroorloven. Nieuwe fraudes als met de Arabisch-Engelse BCCI-bank zijn zeer wel mogelijk.

Als vijfde trend zullen nieuwe wereldspelers opkomen zoals wellicht India en Brazilie, maar zeker China; door een toenemende integratie met de 'tijgers' Taiwan, Hongkong en Singapore. Laatstgenoemde landen hebben veel familiebanden met het Chinese vaste land. Vooral Taiwan is de laatste jaren met veel joint-ventures begonnen. Ook Azeatische landen als Maleisie, Indonesie en Australie zullen zich meer tot China richten omdat zij zich collectief bedreigd voelen door Japan.

De zesde en laatste trend is de scheiding van Oost-Europa in twee delen, te weten in een westers georienteerd deel en in een deel dat tot de categorie ontwikkelingslanden gaat behoren. Deze trend zal worden versterkt als EVA en EG een worden. Zweden en Oostenrijk willen nu al lid worden van de EG en andere landen zullen volgen. Vanuit een al honderden jaren bestaande band met Noord- en West-Europa, zullen Polen, Tsjechoslowakije, Hongarije, de Baltische Staten, Slovenie en Kroatie zich ook als lid voor de EG aanmelden. Rusland zal de nieuwe nucleus worden van het overige deel van Oost-Europa. De Sovjet-Unie zal uiteen vallen. Rusland heeft door zijn grote bodemschatten de mogelijkheid om in een snel tempo te transformeren van ouderwets centralistisch geleid land naar een marktgerichte industriele staat. Het is de opgelegde alternatieve energieleverancier voor Europa. Landen als Wit-Rusland, de Oekrai ne, Roemenie, Bulgarije maar ook Kazachstan zullen economische satellieten van Rusland blijven.

Door deze ontwikkelingen ontstaan vijf nieuwe wereldblokken, te weten USA met nauwe bindingen met Latijns Amerika, de EG, Japan, Rusland met enkele bondgenoten en China bijgestaan door enkele landen in Azie. Al deze blokken zullen de handen vol hebben aan eigen problemen. Toch zal samenwerking, al was het maar uit lijfsbehoud, tussen meerdere blokken noodzakelijk zijn.

In een volgend artikel zal worden nagegaan wat de gevolgen zijn van deze mondiale trends voor de toekomst van Europa, in het bijzonder de EG. Deze zullen worden verwerkt in basisscenario's met een uitspraak over de waarschijnlijkheid daarvan.