MIDDELBURG

Toen de Hoofdstraat van Middelburg - de in 1940 weggebombardeerde en langzaam herrezen Lange Delft - nog niet leek op alle andere winkelstraten van Nederland, was de daaraan gevestigde Boekhandel Van Benthem & Jutting een trefpunt voor wie zich tot de plaatselijke intellectuelen of cultuurminnaars rekende. Een bezoek aan deze winkel was tot ver in de jaren zestig niet in de laatste plaats gericht op het uitlokken van interessante ontmoetingen.

Daartoe leende het interieur zich uitstekend. De winkel was door forse pilaren in kleinere ruimten onderverdeeld, wat een onopvallende rondgang mogelijk maakte. Vooral op zaterdagmiddag kon menig notabel worden waargenomen die, oppervlakkig gezien, verdiept was in een boek, maar intussen benieuwd langs zijn pilaar loerde.

Het sprak vanzelf dat Van Benthem & Jutting, hofleverancier sinds 1908, geen rommel verkocht. Dat was altijd al zo geweest, want Salomon van Benthem, die de zaak in 1801 oprichtte en er de grootste en beste plaatselijke boekhandel van maakte, achtte de verkoop van populaire zaken als centsprenten, volksboeken en liedboekjes kennelijk beneden zijn waardigheid. Na zijn dood, in 1843, zette zijn neef en latere associe, Christiaan Jutting, die traditie voort.

Salomon van Benthem hield in lijvige boeken bij welke aankopen zijn klanten deden. Die klantenboeken zijn bewaard gebleven en toen de neerlandicus dr. J. J. Kloek en de historicus W. W. Mijnhardt dat ontdekten, beseften ze 'uniek bronnenmateriaal' tot hun beschikking te hebben. Dergelijke boekhandelsarchieven zijn namelijk bijzonder schaars. Hun onderzoek leidde in 1990 tot de publikatie Leescultuur in Middelburg aan het begin van de negentiende eeuw (Zeeuwse Bibliotheek).

De meest frequente particuliere kopers blijken hoge overheidsfunctionarissen, mensen uit vrije beroepen, zelfstandig kopende vrouwen en handelaren te zijn geweest. In een tijd dat de trits God, natie en gezin sacrosanct was, kochten ze vooral theologische en stichtelijke lectuur, schoolboeken, naslagwerken en juridische werken (samen de helft van alle bestedingen), daarna pas kwamen de romans en verhalenbundels, gevolgd door geografie en reisbeschrijvingen, boeken over natuurwetenschappen en biologie, almanakken en dichtwerken.

Natuurlijk waren de klanten van Van Benthem & Jutting in het begin van de negentiende eeuw overwegend hogergeschoolden. Maar lang niet alle hogergeschoolden waren liefhebbers van het boek, en heel wat laaggeschoolden waren dat wel. Zo schafte de dienstmeid van de familie Dusseldorp de Superville meer lectuur aan dan het raadslid mr. G. D. Steengracht. ''En daarin verschilt de negentiende eeuw niet wezenlijk van onze tijd,'',zegt Andrew den Hartog, de huidige eigenaar van Van Benthem & Jutting. ''Er komen nog altijd veel academici, maar ook kan het gebeuren dat een gepensioneerde arbeider hier de hele negentiende-eeuwse Duitse literatuur komt kopen die hij in het Duits leest.''

De klanten van Van Benthem & Jutting komen tegenwoordig in de eerste plaats voor binnen- en buitenlandse literatuur, op ruime afstand gevolgd door tuinieren en zeelandica, geschiedenis, kunst en esoterische lectuur. Ondanks de rekken met wenskaarten heeft de boekhandel nog altijd iets van het exclusieve karakter behouden. ''Ik heb wel geprobeerd streekromans te verkopen, maar dat lukt niet. Daarvoor gaan de mensen naar een andere boekhandel,'' zegt Den Hartog. Hij noemt zijn publiek niettemin 'zeer gemengd', ondanks het vanouds 'deftige imago'. Aan dat imago draagt zeker ook het hofleverancier-schild boven de ingang bij. Den Hartog gelooft niet dat zo'n schild drempelverhogend werkt. ''We hadden het oude schild zelfs laten opknappen omdat al het bladgoud er af was. Kort daarop, op 1 april 1988, werden alle hofleveranciers in Nederland afgeschaft en moest het opgeknapte schild van de gevel af, op last van Beatrix die, zo hebben we gehoord, zich persoonlijk met de zaak van de hofleveranciers heeft bemoeid. Ze wilde een soort sanering. We kregen haar adviseurs op bezoek die de winkel moesten beoordelen aan de hand van criteria die voor ons geheim bleven. Maar hebben het predikaat teruggekregen en nu behoort Van Benthem & Jutting tot de weinige boekhandels in Nederland die zich hofleverancier mogen noemen, ook al wordt een hofleverancier uitdrukkelijk het recht ontzegd tot het doen van leveranties ten hove.''