LAND: TANNU TUVA. HOOFDSTAD: KYZYL

'Tuva or bust!'. Richard Feynman's last journey door Ralph Leighton 254 blz., gell., W. W. Norton and Company 1991, f 57,35 ISBN 0 393 02953 0

Richard Feynman, de in februari 1988 overleden Nobelprijswinnaar, was niet alleen een van meest briljante en invloedrijke fysici van na de Tweede Wereldoorlog, maar ook een van de meest kleurrijke. Met name dat laatste kwam naar boven in zijn '(auto)biografie', een verzameling min of meer losse verhalen verschenen in twee delen: Surely you're joking, Mr. Feynman en What do you care what other people think?. Het openbreken van kluizen, het ontcijferen van Maya-inscripties, het op de proef stellen van bloedhonden en, misschien wel zijn grootste hobby, het bespelen van allerlei percussie-instrumenten vormen slechts een greep uit de activiteiten waarmee hij zich naast de natuurkunde bezighield.

Hij hield echter niet van schrijven, en deze twee boeken kwamen dan ook tot stand naar aanleiding van gesprekken die hij voerde met de zoon van een collega, Ralph Leighton. Deze gesprekken vonden overigens meestentijds plaats tijdens drumsessies. Feynman kan derhalve met recht een 'outrageous character' genoemd worden: een weliswaar wat ijdel, maar in elk geval zeer eigenzinnig figuur. Dat bleek ook uit zijn handelwijze als lid van de presidentiele commissie die het Challenger-ongeluk moest onderzoeken. Als een lastige horzel begaf Feynman zich buiten de door het NASA-establishment uitgezette paden, en het was mede aan hem te danken dat uiteindelijk de oorzaak van deze voor Amerika zo traumatische ramp boven tafel kwam.

Zijn overlijden aan maagkanker in 1988 blijkt de vervulling van zijn laatste avontuur in de weg gestaan te hebben. Dat avontuur begon overigens vrij onschuldig: tijdens een etentje ten huize van de Feynmans blufte Ralph Leighton dat hij ieder land ter wereld kende. Met zo'n uitspraak was hij bij Feynman aan het verkeerde adres: ''Vertel dan maar eens wat er is gebeurd met Tannu Tuva.'' Het bleek een klein, inmiddels door de Sovjet-Unie geannexeerd staatje te zijn, ergens tegen de grens met China. Wat hen het meest intrigeerde, was de naam van de hoofdstad: Kyzyl, een naam zonder echte medeklinkers.

INTOURIST

Zo'n land moet wel interessant zijn, en Feynman en Leighton namen zich voor het als toeristen te gaan bezoeken. Informatie bleek echter aanvankelijk heel schaars te zijn. De weinige reisboeken over Centraal-Azie verzuimen iets te vermelden over Tuva. Reizigers gaan er of boven- of onderlangs, maar niemand komt er doorheen. Alleen in een zeldzaam boek uit 1931 van een Duitse etnoloog vonden ze een soort reisbeschrijving. Eindelijk iemand die er geweest is! Veel kwamen ze echter niet te weten. Ze vonden nauwelijks andere boeken, en de enige kenner van het gebied en zijn cultuur die ze in de Verenigde Staten wisten op te sporen, was er tot dan toe niet in geslaagd er te komen. Ook Intourist, het officiele Russische reisbureau, had er geen afeling; dat betekende dat het buiten alle gewone reisroutes viel en dus, met andere woorden, langs de officiele weg niet te bezoeken was.

Na twee jaar was er een kleine doorbraak. Ze ontdekten een Mongools-Russisch-Tuvaanse taalgids. En toen bleek opnieuw de vindingrijkheid van Feynman: op zijn initiatief schreven ze een brief, en stuurden die aan een school in Kyzyl. Niet aan een specifiek geadresseerde (ze kenden er immers nog niemand) vertelden ze wie ze waren en wat ze wilden. Na een lange tijd wachten kwam er antwoord, in het Tuvaans! Een wetenschapper aan het Instituut van Taal, Literatuur en Geschiedenis werd hun vaste correspondent. Alle ideeen om Tuva te bezoeken liepen de volgende vier jaar echter steeds op niets uit. Op een goed moment probeerden ze bijvoorbeeld zelfs deel te nemen aan een keelzang-bijeenkomst in Mongolie, niet ver van Tuva. Het was typisch voor Feynman dat hij ook na al deze tegenslagen geen gebruik wilde maken van zijn prestige als wetenschapper en Nobelprijswinnaar.

De echte doorbraak kwam echter toen Feynman ontdekte dat er in Goteborg een tentoonstelling van Russische kunstvoorwerpen plaatsvond waarvan een aantal uit Tuva afkomstig was. Zou het niet mogelijk zijn deze tentoonstelling naar de Verenigde Staten te halen, waarbij dan ongetwijfeld een bezoek aan Tuva nodig zou zijn om alles te regelen? Er ontspon zich een langdurig gevecht met allerlei instanties in Moskou dat bijna geheel door Leighton werd gevoerd. Feynman, of 'The Chief' zoals hij inmiddels werd genoemd, leed aan kanker en onderging tijdens de zoektocht drie zware operaties. De beschrijving van alle gebeurtenissen is daarentegen toch vaak hilarisch: de Russen bleken ook alle trucs te kennen en eisten bij hun bezoeken aan de Verenigde Staten allerlei speciale uitstapjes (waaronder naar Disneyland natuurlijk). Maar het duurde allemaal wat te lang. Drie dagen na Feynmans dood bereikte hen de uitnodiging voor een bezoek aan Tuva, op kosten van de Russische Academie van Wetenschappen, ter voorbereiding van de tentoonstelling Nomaden van de Steppe over Centraal-Aziatische volkeren.

Ralph bezocht Tuva later nog wel met zijn vrouw, maar het plezier was er toen duidelijk af. De grote inspirator was er immers niet meer. In de STIJL-naam bestaat niet levisiedocumentaire, The Quest for Tannu Tuva, waarin Feynman het hierboven geschetste verhaal zelf vertelt, blijkt ook hoe belangrijk zijn inspiratie is geweest. Het boek van Leighton is een behoorlijk uitgebreide beschrijving van de hele zoektocht. Op verscheidene plaatsen had een redacteur goed werk kunnen doen, want vaak wordt wat al te zeer uitgeweid over onderwerpen die slechts zijdelings met de zoektocht te maken hebben. Wat resulteert, is toch een eerlijk en boeiend verslag van een heel gek avontuur, en is daarmee een mooie afsluiting van de trilogie waarin Feynmans leven nu besloten ligt.