Waar was de regie?

Even een tussenstand. Ex-Kamerlid Henk Knol (bekend geworden als pleitbezorger van de bosnegers in Suriname) is dus ook tegen. “Kok moet zich doodschamen”, vertrouwde hij het Algemeen Dagblad toe. Bram Stemerdink, bij de kabinetsformatie buiten de prijzen gevallen en derhalve nog steeds Kamerlid, wil ook graag tot de tegenstanders worden gerekend, meldde hij bij de VARA. De commissaris van de koningin in Flevoland, Han Lammers, leidt het verzet uit de polder, zo viel bij de AVRO te beluisteren. En Walter Etty, penningmeester van de partij, is over de hele gang van zaken “not amused” en vroeg zich in Het Parool vertwijfeld af waar de Raad van Kerken toch bleef.

De WAO-perikelen als vakantiebezigheid voor thuisgebleven PvdA-politici. Wie nu nog niet gebeld is door krant, radio of tv moet zich zorgen maken. Hij of zij telt niet meer mee in de partij en dat terwijl er na de volgende verkiezingen toch al zo weinig zetels te verdelen zijn, als we de jongste peiling van Maurice de Hond (sinds kort geen lid meer) moeten geloven.

Het understatement van de week komt ondertussen voor rekening van vice-voorzitter en Tweede Kamerlid Frits Castricum. “De PvdA heeft kennelijk nog niet genoeg routine in het regeren”, was tegenover de Volkskrant zijn verklaring voor alle opschudding die in de partij rondom het '14 juli besluit' is ontstaan. In een laatste poging de rust in de gelederen terug te brengen heeft hij na overleg met partijleider Kok en fractievoorzitter Woltgens de afdelingen en gewesten begin deze week schiftelijk opgeroepen toch vooral te wachten met discussieren tot na de zomervakantie. Te laat. De geest is uit de fles. De toekomst van de WAO is in een paar weken tijds synomiem geworden voor de toekomst van de PvdA.

Er is ergens wat grondig fout gegaan, maar waar? Eigenlijk overal. Mensen als Castricum en Etty zoeken de oorzaak van het kwaad vooral in de gevolgde procedure. Alsof een andere procedure tot een andere uitkomst zou hebben geleid. Sinds het verschijnen van de Tussenbalans in februari van dit jaar was reeds bekend dat er tot 1994 in de sfeer van ziektewet en WAO een bedrag van 3,8 miljard gulden bezuinigd diende te worden, wilde het kabinet althans het regeerakkoord nakomen. Sindsdien is de situatie alleen maar verder verslechterd. Staatssecretaris Ter Veld van sociale zaken moest dan ook op 19 juni melden dat het probleem in guldens uitgedrukt inmiddels was opgelopen tot 5,8 miljard. Uit het gebouw van de Sociaal Economische Raad, die in februari om advies was gevraagd, kwamen toen al de meest 'wilde' varianten naar buiten om enigszins aan dat bedrag te komen. Maar in grote delen van de PvdA is men getuige de nu ontstane commotie blijven denken dat op een min of meer pijnloze manier miljarden zouden kunnen worden bezuinigd. Want waarom betitelt Etty de voorgenomen beperking van de uitkeringsduur anders als een volslagen verrassing? Natuurlijk, intenties om het aantal arbeidsongeschikten daadwerkelijk terug te dringen, samengevat in het woord volumebeleid, zijn door een enigszins creatieve boekhouder die wat goochelt met begrippen als inverdien-, uitverdien-, en weglekeffecten al gauw op te pompen tot een paar miljard. Alleen is de werkelijkheid rondom de WAO, ondanks de stelselherziening sociale zekerheid, ondanks de Wet Arbeid Gehandicapte Werknemers, ondanks de arbeidsomstandighedenwet, en ondanks de vele tijdens najaars -en voorjaarsoverleggen gemaakte afspraken, tot nu toe jaar in jaar uit een andere geweest. Er moesten minder arbeidsongeschikten komen, maar er kwamen er altijd meer.

Toen uit de Tussenbalans bleek dat maatregelen in de WAO en het ziekteverzuim 3,8 miljard gulden moesten opbrengen, werd van de zijde van de PvdA geen voorbehoud gemaakt. Maar nu de consequenties duidelijk worden geven steeds meer PvdA-ers even niet thuis. Terwijl partijleider Kok uitroept nu eens niet het verwijt te willen krijgen opnieuw met een pakket boterzachte maatregelen aan te komen, roepen anderen in de PvdA dat de WAO een werknemersverzekering is die ongemoeid moet worden gelaten. Hier is dus inderdaad sprake van enkele communicatiestoornissen. De PvdA-bewindslieden waren blijkbaar weer zo druk aan het regeren dat ze degenen namens wie ze regeren vergaten op de hoogte te houden. En als ze het deden, ging dat veelal op de verkeerde manier. Want het klinkt zoals Ter Veld in april heeft gedaan zeer krijgshaftig om te roepen dat wie de WAO wil afschaffen eerst de staatssecretaris zal moeten afschaffen en het is goed voor het gemoed om voor die ferme houding op een 1 mei-bijeenkomst een ovatie te ontvangen, maar als diezelfde staatssecretaris dan ruim twee maanden later de bijna-afschaffing van de WAO bekend maakt, komt dat wel extra hard aan.

De PvdA is de afgelopen maanden bij de discussie over de WAO weer in de klassieke fout vervallen. Inplaats van duidelijk te maken wat er wel zou moeten gebeuren, werd vooral duidelijk gemaakt wat er niet diende te gebeuren. Niet het steeds groeiend aantal arbeidsongeschikten vormde het vijandbeeld, maar CDA-fractieleider Brinkman die het kabinet had aangespoord drastische maatregelen te treffen. Het verklaart ook precies het verschillende stemmingsbeeld dat op dit moment in beide partijen heerst. Het CDA was voorbereid op forse ingrepen in de WAO, de PvdA op een forse verdediging van de WAO.

Volkomen stuurloos dobbert de PvdA nu rond. Over ruim drie weken zal de Tweede Kamerfractie zich voor de eerste maal over de plannen buigen. De agenda's zijn naast elkaar gelegd en eerder kon niet, is het verweer van vice-voorzitter Castricum. Niet alleen de WAO, ook de vakantie behoort blijkbaar tot de categorie verworven rechten. Het is het zoveelste bewijs van het onlangs nog eens door de commissie-Van Kemenade geconstateerde 'kaasstolp-syndroom' waar de PvdA zo'n last van heeft. De beroering die over de WAO-plannen zou kunnen ontstaan is volledig onderschat. Alleen al voor de vorm hadden alle nog in het land aanwezige PvdA-Kamerleden direct na het besluit bij elkaar moeten komen, om te bewijzen dat de zaak ernstig opgenomen wordt en om de regie nog enigszins in handen te kunnen houden. Het resultaat is nu dat in de openbare partijvergadering iedereen een mening heeft geventileerd, behalve de fractie. Die kan eind deze maand dan ook weinig meer doen dan zich schikken.

Flexibiliteit is voor de partijleiding geen enkel probleem. Het begon al met fractievoorzitter Woltgens die zijn aanvankelijke instemming met de plannen een dag later al weer nuanceerde. De 'oude gevallen' moesten ongemoeid worden gelaten. PvdA-leider Kok die in de nacht van het kabinetsbesluit de maatregelen had afgedaan als “een evenwichtig en zakelijk pakket” was 72 uur later al weer bereid de scherpe kanten te verzachten, maar wil aan de andere kant toch het voorgenomen bezuinigingsbedrag van 4,4 miljard in tact laten. En volgens het Kamerlid Middel kan er geen sprake zijn van aantasting van hoogte dan wel duur van de WAO-uitkeringen.

De chaos is compleet. Opstandige Kamerleden, een aarzelende fractievoorzitter, twijfelende bewindslieden, roerige gewesten, een interne actiegroep, de roep om een extra partijraad en dat alles omlijst met massaal weglopende kiezers. Voor het partijkader is er een troost. Over de door de commissie-Van Kemenade voorgestelde ingrijpende reorganisatievoorstellen van de partij hoeft voorlopig niet te worden gesproken.