Schandaal verandert politiek in Zuid-Afrika ingrijpend

JOHANNESBURG, 1 AUG. Inkatha is als politieke factor in Zuid-Afrika voorlopig uitgewist. De invloed van het veiligheidsapparaat - de 'securocraten' - is teruggedrongen. De regering heeft een meer 'verligt' aanzien gekregen met ministers op cruciale posten die beter liggen bij het ANC dan de bewindslieden Malan en Vlok. President De Klerk heeft getoond dat hij goed thuis is in politieke crisisbeheersing.

Het zijn enkele posten op de winst- en verliesrekening van 'Inkatha-gate', de betalingen van de Zuidafrikaanse regering via geheime fondsen aan Inkatha en de vakbond UWUSA. Er was een schandaal voor nodig om de Zuidafrikaanse politiek in anderhalve week een ander aanzien te geven. De meeste commentatoren in Zuid-Afrika prijzen De Klerk om de manier waarop hij de ernstigste crisis in zijn presidentschap heeft behandeld en wellicht in zijn voordeel aangewend.

Op rustige, niet-polariserende wijze probeerde De Klerk dinsdagavond op een persconferentie het vertrouwen in zijn regering tegenover volk en wereld te herstellen. Het was inderdaad een scherp verschil met de straatvechtersvertoning, vorige week, van minister Pik Botha (“Ik heb er geen spijt van en ik verontschuldig me niet.”). De Klerk kondigde maatregelen aan om het gebruik van geheime fondsen te beperken en beter te controleren, onder meer door de instelling van een soort niet-politieke commissie van “wijze” mannen en vrouwen. Hij was duidelijk in zijn afkeuring van vermeende betrokkenheid van leger- of politiemensen bij “zwart” geweld. Als nationale verzoener riep hij de andere partijen op nu snel te gaan onderhandelen over de toekomst van Zuid-Afrika.

Het was de tweede, minder spectaculaire fase in De Klerks aanpak van de crisis. Deel een was het rigoreus opschudden van het kabinet. De ministers Vlok (wet en orde) en Malan (defensie) zagen zich na de operatie bedeeld met de ministeries van gevangeniswezen en water- en bosbouw. Respectievelijk vijf en twaalf jaar behoorden zij tot de 'securocraten', die in de jaren tachtig met hun 'totale strategie' Zuid-Afrika van de overheidsbureaucratie tot de townships het aanzien van een politiestaat gaven.

“Een scherpzinnige zet”, noemt Andre du Toit, gezaghebbend hoogleraar politieke wetenschappen aan de universiteit van Kaapstad, de demontage van Vlok en generaal Malan. “Het grootste probleem voor De Klerk was dat hij als burgerpoliticus de macht had overgenomen van de 'securocraten'. Zij lieten hem doorgaan met zijn politieke initiatieven, zo lang hij hen maar met rust liet en leger en politie konden doorgaan met hun oude praktijken. Dat was een obstakel voor het onderhandelingsproces, dat hij nu eindelijk heeft weggenomen.”

Du Toit vindt het positief dat Vlok en vooral generaal Malan (“een substantiele politieke kracht, Bosbouw is bijna een belediging voor hem”) in het kabinet zijn gebleven. “Bij ontslag hadden ze een katalysator kunnen worden voor het ongenoegen van rechts en van het leger. Dit is echt een overwinning voor De Klerk”, aldus Du Toit.

Nu krijgt een burger de leiding over het defensieapparaat, en wel een 'verligte'. De nieuwe minister Roef Meyer (44) voerde als staatssecretaris voor grondwetszaken achter de schermen besprekingen met het ANC en lijkt daar vertrouwen te hebben gewonnen. Dat geldt ook voor een andere hervormingsgezinde, Leon Wessels (45), die de zware post kreeg van Planning en Volkshuisvesting. Hij was de eerste bewindsman die zich in het parlement openlijk verontschuldigde voor de apartheid.

Het ANC kreeg misschien niet wat het eiste - het vertrek van de beide ministers -, maar het is er met een meer hervormingsgezinde regering wel op vooruitgegaan. Ook op andere punten als het beheer van de geheime fondsen ging De Klerk niet zo ver als het ANC wilde: het stopzetten van alle geheime uitgaven en een onafhankelijk onderzoek naar de bestedingen. Zonder voorzitter Nelson Mandela, die tijdens de gehele crisis op reis was door Latijns Amerika, was het uitvoerende comite van het ANC gisteren de hele dag bezig een reactie te formuleren, die pas vanmorgen zou komen. Het was duidelijk waar de bal lag.

Het ANC heeft wel degelijk politieke winst geboekt, meent de Canadees Heribert Adam, professor in de sociologie in Vancouver en erkend Zuid-Afrika-specialist. “Het ANC heeft politiek terrein teruggewonnen. Het vertrek van Vlok en Malan is een duidelijke concessie, al zal het ANC dat niet toegeven omdat het met zijn eis hoge verwachtingen heeft gewekt. Daarnaast is de Inkatha-partij van Buthelezi als derde politieke macht geelimineerd. Buthelezi zal grote problemen hebben zijn geloofwaardigheid in conservatieve blanke kringen terug te winnen, ook internationaal. Hij zal niet meer worden ontvangen in het Oval Office”, aldus Adam.

Ook Du Toit gelooft dat het ANC na zijn succesvolle congres begin juli en na het Inkatha-gate zijn positie heeft versterkt. Het zou in zijn ogen gevaarlijk zijn Inkatha nu te marginaliseren, want dat zou “een hoop bloedige schade kunnen aanrichten”. Weliswaar wees De Klerk de ANC-eis voor een interim-regering opnieuw af, maar de president zag wel de noodzaak in van “overgangsmaatregelen” waarbij andere partijen betrokken kunnen worden bij politieke beslissingen. Du Toit: “Dat is De Klerks term voor een interim-regering. Hij zit er dicht tegenaan.”

Volgens Adam zal het onderhandelingsproces over democratie geen hinder ondervinden van Inkatha-gate. “Ondanks de retoriek is men aan beide kanten realistisch. De partijen weten dat ze tot een akkoord moeten komen. In zekere zin heeft Inkatha-gate de regering en het ANC dichter bij elkaar gebracht.”