Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Economie

Bezorging: de achilleshiel van de kranten

Krantenbezorgers worden schaars. 'De krant kan er nog zo mooi uitzien, het gaat om dat jongetje of meisje op de fiets die door weer en wind zorgt dat de krant ook bij de lezer in de bus valt'. De bezorging als achilleshiel van de dagbladuitgevers.

Een rode gloed van zomerzon stijgt langzaam op uit de dauwnatte weilanden als Gerrit van Es zijn fiets door de straten van een Amsterdamse buitenwijk stuurt. Een uitpuilende krantentas met dagbladen maakt van zijn ochtendtocht een bergetappe. Zelfs over het fietsstuur van de tiener bungelt een stapel ochtendbladen. Zijn fysieke grenzen worden vooral op zaterdag intensief op de proef gesteld, maar Gerrit krijgt er dubbel voor betaald. Als zeer jong ondernemer heeft hij ingespeeld op een steeds groter wordende behoefte: hij bezorgt kranten, en wel twee verschillende soorten tegelijk.

Van jongens als Gerrit zijn er in Nederland op dit moment te weinig. Dat ondervinden vooral de uitgeverijen steeds sterker. Demografische ontwikkelingen duiden niet alleen op vergrijzing van de bevolking, Nederland is ook aan het 'ontgroenen'. Tot 1995 zal het aantal tieners met liefst 25 procent afnemen. Dat brengt grote problemen met zich mee voor de bedrijfstakken die afhankelijk zijn van de tiener-arbeidsmarkt.

De detailhandel, een van de grootste tijdelijk werkgevers voor jongeren in de leeftijdscategorie van vijftien tot twintig jaar, startte enkele weken geleden een campagne om het imago van het werk in de winkel wat op te vijzelen en zo de jeugd de winkels in te lokken.

Uitgeverijen, die voor de bezorging van hun dagbladen evenzeer afhankelijk zijn van de tieners, worden eveneens zwaar getroffen door de steeds dunner bezaaide jongerenmarkt en hebben plannen voor een soortgelijke collectieve campagne. Onder leiding van de Nederlandse Dagbladpers (NDP) - die vorig jaar een speciale bezorgerscommissie instelde - bezinnen de NDP-leden zich op invulling van de plannen, maar alles wijst erop dat dagbladdistributie de rest van deze eeuw de achilleshiel voor de uitgeverijen zal vormen. Het probleem is zo groot dat enkele landelijke dagbladuitgeverijen serieuze plannen voor samenwerking hebben. De Nederlandse Dagbladunie (o.a. NRC Handelsblad en Algemeen Dagblad) en de Perscombinatie (De Volkskrant, Trouw en Het Parool) lopen voorop. Zij willen binnen nu en twee jaar tot samenwerking voor hun dagbladdistributie komen.

De kosten die Nederlandse dagbladuitgevers jaarlijks aan vervoer en bezorging van hun dagbladen besteden, lopen in de vele miljoenen guldens. Gemiddeld geeft een uitgeverij per jaar tussen de tien en vijftien procent van de totale kosten aan de distributie van een dagblad uit. Bij de grote landelijke dagbladuitgeverijen komt dat neer op een bedrag van enkele tientallen miljoenen guldens op een totale omzet van een paar honderd miljoen gulden. Over het geheel genomen zit bijna 14 procent van de totale kosten voor de vervaardiging van alle Nederlandse dagbladen in het distribueren van de kranten. De totale dagbladomzet bedroeg vorig jaar 2,9 miljard gulden. Tien jaar geleden lag de omzet nog op 1,9 miljard gulden.

In september krijgen de NDP-leden het rapport en bijbehorend advies van een nog geheim gehouden organisatie-advies bureau voorgelegd. Het bureau deed de afgelopen maanden onderzoek naar het imago van het bezorgersvak en leverde onlangs de resultaten daarvan bij het NDP-bestuur in. Drs. K.J. van der Zande, algemeen secretaris van de NDP, spreekt van een “erg goed advies” maar wil verder nog niets kwijt over het rapport. “We zullen het allereerst met onze leden moeten bespreken voordat we beslissen of we de adviezen ook daadwerkelijk zullen uitvoeren.”

In een eerder stadium spraken bestuurders van de NDP met onder andere het ministerie van sociale zaken en werkgelegenheid over de mogelijkheden werklozen, WAO-ers en jonge tieners (13- en 14-jarigen) voor het bezorgingswerk in te schakelen. Via aanpassing van de wettelijke bepalingen en versoepeling van de bijverdiensten-regeling zag de NDP een kans de vijver met potentiele bezorgers uit te breiden. Maar volgens van der Zande lag het gespreksthema in Den Haag zo gevoelig dat er in die richting niet meer naar een oplossing wordt gezocht. “We hebben besloten ons in eerste instantie helemaal op de imago-verbetering van het vak toe te leggen.”

Pag. 14

Kosten voor distributie krant stijgen de pan uit

De campagne zal alleen op jongeren zijn gericht. Het betrekken van ouderen bij het bezorgerswerk zou de uitgevers teveel geld kosten. Bovendien is in het verleden gebleken dat weinig ouderen warmlopen voor dagbladbezorging. WAO'ers en werkelozen verliezen, wanneer zij een beetje bijverdienen, al snel hun uitkering. “Er zijn bijna geen oudere mensen die voor dit baantje in aanmerking komen. Daarnaast zijn de voorzieningen in Nederland prima en staan die mensen niet te springen om de hele week voor dag en dauw op te staan”, zegt Van der Zande.

De FNV-bond Druk & Papier probeert al jaren voor de belangen van de krantenbezorgers op te komen. Een paar jaar geleden bracht de bond het zwartboek getiteld 'Kranten bezorgen, een hondebaan' uit. Naar aanleiding van die publikatie sprak de bond met de NDP en probeerde het, tevergeefs, een CAO voor de bezorgers af te sluiten. Het lukte de bond wel afspraken te maken over een Model Bezorgovereenkomst en een bezorgregelement. In plaats van mondelinge afspraken gelden thans schriftelijke overeenkomsten voor de bezorgers met betrekking tot de werkzaamheden en andere zaken als vervanging, koudweertoeslag, ongevallenverzekering, regenkleding en extra vergoeding voor de zaterdagkrant.

Nederland is een van de weinige landen met een abonnementensysteem voor dagbladen. In de Scandinavische landen, vooral in Noorwegen, wordt de abonnee vergelijkbaar bediend als hier. In de meeste andere landen zijn kranten alleen in de kiosk of op straat te koop. Maar Nederland koestert zijn abonnee die de krant - nota bene tegen een lagere prijs dan in de losse verkoop - dagelijks thuis bezorgd krijgt. Het systeem is inmiddels zo ingeburgerd dat de uitgeverijen er geen minuut aan denken het af te schaffen. “Het is een uniek systeem van klantenbinding waar maar weinig NDP-leden van af willen”, zegt Van der Zande.

In Nederland vallen dagelijks circa vier miljoen landelijke en regionale dagbladen bij de abonnees in de bus. Verantwoordelijk voor die bezorging zijn circa 50.000 bezorgers, voor het grootste deel jongeren tussen de 15 en 18 jaar. Dat is circa tien procent van de werkende jongeren in die leeftijdsklasse. Een bezorger levert gemiddeld per fietstocht 125 kranten af. Het uurloon van de bezorger ligt, afhankelijk van zijn wijk, tussen de vijf en zeven gulden per uur. Per maand kan een bezorger tussen de 160 en 360 gulden verdienen.

Een rapport van de NDP-bezorgerscommissie, dit voorjaar gepresenteerd, concludeerde dat voor een structurele verbetering van de bezorging “geen pasklare oplossingen” klaarliggen. Op korte termijn zijn betere arbeidsomstandigheden en hogere lonen de snoepjes die de jeugd worden voorgehouden. Maar om de problemen die voortvloeien uit de demografische ontwikkelingen werkelijk het hoofd te bieden, zal naar een gestructureerdere oplossing dienen te worden gezocht.

Het enorme verloop onder de bezorgers vormt een van de voornaamste problemen. Een dagbladuitgever moet gemiddeld een tot drie keer per jaar zijn hele bestand verwisselen. Om die reden bestaat er nog steeds geen belangenvereniging voor dagbladbezorgers. “Bezorgers kunnen gratis lid worden van onze bond maar het is een heel moeilijk te organiseren groep. Al willen we in de toekomst pogingen blijven ondernemen om dat alsnog te doen”, zegt S. van de Rijdt, districtsbestuurder van Druk & Papier. “Op die manier zijn collectief zaken af te dwingen als een hogere beloning en doorbetaling bij ziekte, bij voorbeeld door bezorgers in vaste dienst te nemen”, aldus van de Rijdt.

Omdat veel uitgeverijen het “zonde” vinden dat er dagelijks vier verschillende bezorgers door dezelfde straat achter elkaar aan fietsen met vier verschillende kranten in hun tas willen enkele grote Nederlandse dagbladuitgeverijen nu de handen ineen slaan op distributiegebied. Zachtjes fluistert het sinds kort weer 'samenwerking' in uitgeversland en klitten de partijen die elkaar het minst snel zullen bijten bij elkaar om te praten. Hoewel er de nodige, vooral praktische haken en ogen aan samenwerkingsplannen zitten, willen de Nederlandse Dagbladunie (NDU) en de Perscombinatie (PC) als eersten hun distributie samenvoegen.

“De samenwerking wordt geentameerd door PC en NDU. De eerste klap zal een daalder waard zijn waardoor anderen ons voorbeeld zullen volgen”, legt drs. G.M. Schutte, waarnemend directeur Distributiebedrijf van Perscombinatie uit.

Vier jaar na de geheime en uiteindelijk mislukte onderhandelingen tussen de Nederlandse Dagbladunie en Perscombinatie praten beide partijen zo opnieuw over een vorm van samenwerking. Onder druk van de demografische ontwikkelingen en de amateuristische manier waarop de uitgeverijen tot nu toe met de laatste schakel uit het produktieproces van de krant zijn omgegaan, is deze optie geboren. “Samenwerking op transportgebied en distributie-organisatie spaart kosten en kan de hogere kosten die een beter verzorgde distributie met zich meebrengt gedeeltelijk compenseren”, zegt H.W.E. van de Velde, directeur van de NDU. “Als we het erover eens zijn moeten we zo snel mogelijk kijken wanneer we kunnen beginnen”, meent G.W.J. Elfferich van de Perscombinatie.

Beide partijen maken bij hun plannen wel duidelijk gewag van het behoud van zelfstandigheid dat hierbij voorop staat. NDU-directeur G.J. van den Berg stelt zich daarbij een speciale constructie voor. NDU en PC zouden samen een aparte vennootschap moeten vormen waarin beide partijen voor de helft deelnemen. “Binnen een a anderhalf jaar moet de samenwerking rond zijn”, zegt Van den Berg. “Als we nu niets doen is de distributie over vijf jaar bepalend voor je abonnementenbestand”, beweert de NDU-directeur. Zelf ziet hij de PC als “de meest natuurlijke partner” al zijn de gesprekken nu nog in een “orienterend stadium”.

Alle grote Nederlandse uitgeverijen wijdden recentelijk in hun jaarverslag een aparte alinea aan de problemen die de 'ontgroening' met zich mee brengt voor de distributie van de dagbladen. “Handhaving van deze vrijwel unieke dienstverlening aan lezers zal leiden tot disproportionele kostenstijgingen op dit onderdeel van de exploitatie”, schrijft de Perscombinatie.

Bij De Telegraaf lost men de schaarsteproblemen vooralsnog volgens de meest simpele economische wet op: de bezorgers - het schaarste-goed - krijgen gewoon meer betaald. Mr. E.F.M. Kok van de directie van de Telegraaf Holding ziet nogal wat bezwaren voor samenwerking. “Je zult bij samenwerking vaak op elkaars kranten moeten wachten. De laatst gedrukte krant bepaalt uiteindelijk hoe laat alle andere kranten bij de abonnees liggen”, aldus Kok. Daarnaast is Kok bang voor vergissingen bij de bezorging. “Straks krijgt een abonnee van ons plotseling De Volkskrant in de bus.”

De Telegraaf wacht het advies van de NDP af en wil voorlopig vasthouden aan het eigen distributienet dat, volgens Kok, “uitstekend werkt”. “Hoe groter je bent in een bepaald gebied, hoe minder samenwerking oplost. Alleen in dunbevolkte gebieden waar maar een paar mensen onze krant lezen en de abonnees ver van elkaar wonen zou samenwerking het dure distributieprobleem kunnen oplossen”, aldus Kok. In praktijk blijkt dat juist in die gebieden al 'officieuze' vormen van samenwerking tussen de grote dagbladuitgeverijen plaatshebben.

De dagelijkse dagbladbezorging stelt, zo blijkt uit de jaarverslagen, steeds grotere eisen aan de distributie-organisatie van dagbladen. Maar goede en vooral betrouwbare bezorging is van essentieel belang voor de uitgeverijen. Abonnees die 's morgens de krant niet in hun bus vinden, kunnen uit irritatie besluiten het abonnement stop te zetten en over te stappen op een ander dagblad.

De kosten voor distributie zijn de laatste jaren binnen het dagbladbedrijf sterker dan alle andere kosten gestegen. “Zo'n beetje alle onderdelen zijn inmiddels geautomatiseerd, redacties beschikken over schitterende computerapparatuur en we hebben de beschikking over hypermoderne kleurendrukpersen. Maar de krant kan er nog zo mooi uitzien, het gaat om dat jongetje of meisje op de fiets die door weer en wind ervoor zorgt dat de krant ook bij de lezer in de bus valt”, zegt G. Elfferich van de PC. Elfferich steekt de hand in eigen boezem bij het zoeken naar de oorzaken voor het huidige bezorgingsprobleem. De concurrentie op de jeugdarbeidsmarkt doet het volgens hem een stuk beter. Naast het ineenslaan van de handen moet daarom volgens Elfferich het imago van het kranten-bezorgen worden verbeterd.

Van de Velde van NDU denkt dat de samenwerking tussen landelijke en regionale dagbladuitgevers beperkt zal blijven. “Vrijwel iedere regionale krant heeft een enorm grote monopolie-positie in het eigen verspreidingsgebied. Er is onderling weinig concurrentie, ieder regelt zijn eigen zaakjes”, aldus Van de Velde. De landelijke dagbladen hebben een veel minder grote dekking buiten de Randstad. Waar bezorgers van regionale kranten soms bijna huis-aan-huis de brievenbussen vullen, rijden hun collega-bezorgers van de landelijke bladen vaak veel langere routes.

Drs. J. Scholten, directielid van de VNU Dagbladengroep beaamt dat de regionale dagbladuitgeverijen op dit moment weinig behoefte hebben aan samenwerking. De VNU geeft zeven regionale dagbladen met een gezamelijke oplage van 80.000 ochtendkranten uit in Noord-Brabant en Limburg. Circa 7.000 bezorgers brengen iedere morgen de dagbladen bij de abonnees. “Met samenwerking schieten wij niets op. Op die manier zouden wij de landelijke concurrentie uit de brand helpen, maar die lossen hun eigen problemen maar op”, aldus Scholten.

De meeste regionale dagbladuitgevers sluiten wel aan bij de NDP-plannen voor een collectieve aanpak van het imago van het bezorgersvak. “Er moet een veel grotere werfkracht van de dagbladen uitgaan. We moeten uitleggen en overbrengen dat het heel bijzonder is dat je een krant rondbrengt”, zegt C.P.J. Appeldoorn, voorzitter van de raad van bestuur van Wegener Tijl, uitgever van zeventien regionale dagbladen. “Een bezorger moet daarnaast veel meer bij het dagbladbedrijf worden betrokken”, meent Appeldoorn.

Bij Wegener Tijl bestaat inmiddels een project waarbij bezorgers van de Zwolsche Courant elke maand een eigen tijdschrift krijgen thuisgestuurd. Daarnaast zijn bonussen ingevoerd voor jongeren die langer blijven zodat het verloop wordt teruggebracht. Via een puntensysteem kunnen de bezorgers verder, gelijk het spaarsysteem bij de benzinepompen, sparen voor een cd-speler of een brommer. “We proberen het contact zo hecht mogelijk te maken en nodigen ze allemaal een keer per jaar uit om het bedrijf van binnen te zien. Ze moeten natuurlijk weten hoe veel werk er in zo'n krant zit die zij bezorgen”, legt Appeldoorn uit.

De Perscombinatie is de eerste uitgeverij geweest die zich promotioneel met het bezorgersvak is gaan bemoeien. Daartoe begon de uitgeverij onder leiding van Elfferich twee jaar geleden met de actie 'Koploper'. Jongeren werden daarmee aangespoord zich als bezorger te melden. “Perscombinatie zoekt koplopers in het bezorgen van kwaliteitskranten”, stond er op de folders en aanplakbiljetten gedrukt. Naast het als “aantrekkelijk” getypeerde salaris (varierend van 160 tot 360 gulden per vier weken) wordt de nog twijfelende tiener een Super Actie met prijzen in het vooruitzicht gesteld. “Zorg zelf voor een zorgeloze zomer en verdien zonnige cadeaus”, is het lokkertje op de meest recente folder. Volgens Elfferich werken de acties; het communiceren met de potentiele bezorger via advertenties en folders heeft “een alleraardigste respons” tot gevolg gehad. “Maar er moet nog veel meer gebeuren om het vak op te waarderen”, aldus Elfferich.