REDERIJ Koninklijke Paketvaart-Maatschappij. Wel en wee van een Indische rederij door A. J. J. Mulder 224 blz., De Alk 1991, f 69,90 ISBN 90 6013 995 X Schakel tussen twee werelden. Repatrierings- en troepenschepen van en naar Indie, 1945-1951. door ...

De Koninklijke Paketvaart-Maatschappij (KPM) is een begrip voor voormalig Indiegangers. De KPM was een van de grootste rederijen in Zuid-Oost Azie en voor de Tweede Wereldoorlog was zij zelfs het grootste lijnvaartbedrijf van Nederland. De actieve en voor die tijd zeer moderne rederij droeg een aanzienlijk steentje bij aan de welvaart van het vroegere Nederlands Indie. De levensloop van de onderneming begon in januari 1891 met de aanvang van de diensten tussen de eilanden in de Indische Archipel. In 1977 werd de KPM opgenomen in de Koninklijke Nedlloyd Groep.

Ter herinnering aan de oprichting een eeuw geleden verscheen onlangs Koninklijke Paketvaart-Maatschappij. Wel en wee van een Indische rederij, samengesteld door A. J. J. Mulder. Uit het boek blijkt dat de KPM in eerste instantie produkten vervoerde voor de Nederlandse en inheemse handel (waaronder zout, steenkolen, tabak), maar ook bestuursambtenaren en Nederlandse militairen van het ene eiland naar het andere bracht. De beginjaren waren moeilijk. 'Wandelende' zandbanken, onbekende riffen, onduidelijke zeekaarten en slechte havens bemoeilijkten het navigeren. Een van de eerste stoomschepen, de SS Reynst, vond al in 1891 zijn einde op een rif bij het eiland Kaboeni.

Ondanks de aanloopmoeilijkheden bleek de KPM al zeer snel een succesvolle onderneming, die zich allengs uitbreidde. Er kwamen schepen met koelinstallaties bij voor het vervoer van vlees, boter en fruit, men ging langzamerhand over op motorschepen en de actieradius werd uitgebreid tot de omliggende landen. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog had de KPM agentschappen in 62 havens en een vloot van 146 schepen. Niet alleen in aantal schepen, maar ook wat betreft tonnage bezat de rederij de grootste koopvaardijvloot van Nederland.

Aan het glansrijke bestaan kwam echter een wreed einde toen Nederlands-Indie in oorlog raakte. De schepen van de KPM werden door de Nederlandse regering gevorderd en ingezet voor het vervoer van troepen, legervoorraden en genterneerden. Veel schepen gingen in de strijd verloren en veel 'KPM-ers', zowel op de wal als op zee, verloren het leven. Dramatisch was de ondergang van de SS Van Imhoff, die in 1942 met Duitse genterneerden aan boord door een Japanse luchtaanval tot zinken werd gebracht, waardoor 413 Duitsers omkwamen. In 1945 waren nog maar veertig schepen intact. Nog zo'n twintig konden worden opgekalefaterd. De KPM bloeide na de oorlog weer op, maar werd na de onafhankelijkheid van Indonesie gedwongen uit te wijken en andere wegen te zoeken.

Het boek beschrijft de ontstaansgeschiedenis van de KPM tot en met de overname in 1977 door Nedlloyd. Het grootste deel van het werk bestaat uit een bijna complete vlootlijst van de KPM en haar dochterondernemingen. Van meer dan 360 schepen is een zwart-wit foto, een technische beschrijving en een korte geschiedenis opgenomen. Die lange opsomming maakt het boek voor de leek wat minder aantrekkelijk. Het is vooral interessant als collector's item en natuurlijk als dierbare herinnering voor voormalige passagiers en opvarenden.

Een interessante aanvulling op het boek over de KPM vormt Schakel tussen twee werelden door A. Lagendijk. Deze uitgave geeft een overzicht van de repatrierings- en troepenschepen die tussen 1945 en 1951 duizenden soldaten en burgers van en naar het voormalig Nederlands-Indie vervoerden. Ruim tachtig schepen worden erin beschreven, van zowel buitenlandse als Nederlandse rederijen, waaronder uiteraard de KPM. De schrijver geeft van elk schip de 'personalia' en een korte geschiedenis, die wordt verlevendigd met aardige details. Illustere namen komen erin voor, zoals de 'Van Oldebarneveld', de 'Zuiderkruis', de 'Sibajak' en de 'Willem Ruys', die later, in 1985, onder de naam Achille Lauro betrokken zou raken bij een kapingsdrama op de Middellandse Zee. Van de ruim honderd foto's is een aantal nooit eerder of zelden gepubliceerd.

    • Gerda Telgenhof