Strapatsen van Satan

The Exorcist III. Regie: William Peter Blatty. Met: George C. Scott, Ed Flanders, Brad Dourif, Jason Miller, Nicol Williamson. In: Amsterdam, City 7; Rotterdam, Cinerama 3; Den Haag, Cineac 2; Den Bosch, Euro 3.

William Peter Blatty, de schrijver van de oorspronkelijke roman en het scenario en producent van The Exorcist, zei eens over het fenomenale succes van die door William Friedkin geregisseerde film uit 1973: “Ik weet precies hoe ik het moet doen. Ik smijt gewoon alles in het gezicht van het publiek en maak ze echt bang. Dat willen ze nu eenmaal. Ze willen niet naar de bioscoop gaan om een boek te lezen. Ze lezen niet eens boeken!”. Het valt moeilijk voor te stellen dat dezelfde Blatty zeventien jaar later een vervolg maakte (Exorcist II: The Heretic uit 1977 was een flop en een vergissing waar Blatty niets mee te maken had), dat juist opvalt door de literaire kwaliteiten van de dialogen en de geserreerde, bijna Europees aandoende stijl. Misschien was Blatty indertijd zelf bezeten door de duivel, hetgeen hem geen windeieren legde. De spectaculaire, bloederige en gifgroene strapatsen van Satan vormden een onsamenhangend dieet dat een miljoenenpubliek gretig consumeerde. In The Exorcist III bewaart Blatty die hapjes voor de laatste tien minuten, wanneer ook de uitdrijver Father Morning (Nicol Williamson in de oorspronkelijke rol van Max Von Sydow) pas zijn entree maakt. Tot dat moment verbaast Blatty de liefhebbers van Beelzebubs spookhuis met een nog steeds weinig samenhangende, maar soms intelligentie suggererende aanloop, gebaseerd op Blatty's eigen vervolg-bestseller Legion (1983). Het eerste kwartier wordt gewag gemaakt van een nieuwe reeks moorden in de nabij Washington gelegen universiteitsstad Georgetown, alle op slachtoffers wier naam met een K begint. Ook voert de humane, rationalistische inspecteur Kinderman (groots gespeeld door George C. Scott) ingewikkelde gesprekken met een bevriende, in wonderen en demonen gelovende priester. Ze gaan samen naar de op de rand van beider werelden balancerende klassieke film It's A Wonderful Life van Frank Capra, waarin een engel James Stewart belet zelfmoord te plegen. Even later ziet Scott die titel in bloed geschreven staan op de muur achter het lijk van de geestelijke. De duivel heeft er vijftien jaar over gedaan om de goede inborst van de in het eerste deel overleden vader Karras (Jason Miller) helemaal over te nemen, die nu als patient X in een dwangbuis in de cel van een psychiatrische inrichting verblijft. Wanneer Scott de patient bezoekt, verandert deze soms spontaan in de Gemini Killer (Brad Dourif), een eveneens overleden massamoordenaar. Bovendien bedient Satan zich van in een minder gesloten afdeling opgeborgen demente bejaarden om dood en verderf te zaaien. Scott heeft niet eens in de gaten hoe een van de oudjes als een vlieg over het plafond kruipt. Paus Johannes Paulus II mag dan vorig jaar het aantal gediplomeerde exorcisten in Rome van een naar zes hebben uitgebreid, Blatty's baarlijke nonsens tart elke geloofwaardigheid. Alleen wie de logica van griezelfilms aanvaarden wil, kan in The Exorcist III een redelijk onderhoudende en prikkelende parabel ontdekken over geloof en verstand, de relativiteit van de tegenstelling tussen lichaam en geest en de paradoxale kanten van goed en kwaad. Merkwaardigerwijs kiest Blatty niet voor de filosofie van zijn portemonnaie, die het eerste deel leek te bestieren. In de meest intrigerende scene begluurt een statische camera minutenlang een ziekenhuisgang, waarin een op verdachte geluiden reagerende verpleegster niets bijzonders ontdekt. Totdat het Kwaad natuurlijk aan het slot van die lange camerainstelling toch nog hard en onverbiddelijk toeslaat, zou het bijna een fragment uit een film van Aleksandr Sokoerov hebben kunnen zijn. Zelfs in een bij uitstek commercieel bedoelde Hollywood-genrefilm schemeren soms universele thema's en oprechte menselijkheid door. Als Scott met tranen in de ogen aan de slachtoffers denkt, is dat geen goedkoop sentimenteel effect, maar een redelijk geslaagde poging om het Goede te laten zegevieren over de wreedheid van de dood. En ook dat is het gevoel dat Sokoerov in Dagen van duisternis en De tweede cirkel, met soberder en strenger stijlmiddelen, maar even pathetisch, wilde overbrengen. In het kermisrumoer van de apotheose vernietigt Blatty en passant zijn eigen, niet altijd even scherp geformuleerde intenties, horend bij de mensen van goede wil uit een Capra-film, die tot mijn stomme verbazing ook in The Exorcist III te vinden zijn.