Prestigeproject is op voorhand mislukking; China's Three Gorges-dam

Damming the Three Gorges. What dam-builders don't want you to know. Edited by Grainne Ryder. Probe International. Toronto (Canada). 1990. 135 blz. ISBN 0-919849-10-5

In 1920 lanceerde Sun Yat-Sen (1866-1925), Chinees staatsman en oprichter van de Volksrepubliek, het plan om een dam in de Yang-tse aan te leggen. Bij de Three Gorges (letterlijk: de drie nauwe stroomdalen) zou deze dam een einde moeten maken aan de vele overstromingen van de Yang-tse, China's grootste rivier. Na ruim zeventig jaar discussieover dit megaproject wil China binnen tien jaar beginnen aan de bouw van de stuwdam. Wanneer de Three-Gorgesdam uitgevoerd wordt volgens aanbevelingen van een recent Canadees rapport, dan zal deze grootste dam ter wereld een hoogte krijgen van 185 meter. Het reservoir zal 500 tot 600 kilometer lang worden, minstens 727.000 mensen moeten geherhuisvest worden en twee steden met 80.000 en 140.000 inwoners en 104 dorpen zullen onder water verdwijnen. De generatoren voor elektriciteitsopwekking krijgen volgens het plan een vermogen van 16.750 megawatt. (Een gemiddelde elektriciteitscentrale in Nederland is minder dan 1.000 megawatt.) Afgelopen maand vond in Wenen een internationale conferentie plaats over grote damprojecten, waar de Three-Gorgesdam herhaaldelijk ter sprake kwam. Een van de sprekers was ingenieur Grainne Ryder, verbonden aan de Canadese milieuorganisatie Probe International, en samenstelster van een bundel kritische beschouwingen over de Three Gorges Dam.

Uw bundel is samengesteld naar aanleiding van de publikatie van een Canadees onderzoek over de dam. Waarom is deze Canadese studie zo belangrijk? De Canadese studie geeft een analyse van alle mogelijke problemen met betrekking tot de dam, met name over de herhuisvesting van de bevolking, de consequenties voor het milieu en de economische gevolgen. De studie pretendeert het definitieve rapport te zijn in de lange reeks rapporten die eerder over de dam verschenen zijn. Het rapport is opgesteld ten behoeve van potentiele financiers van de dam, met name de Wereldbank en zal voor hen van doorslaggevende betekenis zijn in hun beslissing om in dit project geld te investeren.

In de loop van de jaren is de functie van de dam gewijzigd. In eerste instantie zou de dam een einde moeten maken aan de jaarlijkse overstromingen van de Yang-tse. Mao stelde voor om de dam ook voor hydro-elektriciteit te gebruiken en tegelijk met behulp van de dam de bevaarbaarheid van de Yang-tse te verbeteren. Wat is de achtergrond van deze koerswijziging? Een van de argumenten die Mao gebruikte, was dat een dam in de Yang-tse nooit voldoende zou zijn om de overstromingen tegen te gaan. De ernstige overstromingen vinden volgens Mao juist in het lage gedeelte van de Yang-tse plaats, als gevolg van de hevige regens in de stroomgebieden van de zijrivieren. Daarnaast speelden economische motieven een belangrijke rol om de dam multifunctioneel te maken. Het opwekken van elektriciteit met behulp van de dam en een betere bevaarbaarheid van de Yang-tse is economisch aantrekkelijk. Een probleem hierbij is echter, dat zowel voor het opwekken van elektriciteit als voor een verbeterde navigatie een reservoir nodig is dat zoveel mogelijk water bevat. Wil men met de dam overstromingen voorkomen, dan moet het reservoir juist leeg zijn, om de grote toevloed van water te kunnen opvangen. Men zal in verband met de elektriciteitsopwekking en de bevaarbaarheid geneigd zijn om het niveau van het reservoir zo lang mogelijk hoog te houden. Dit betekent een ernstig risico voor de mensen die stroomopwaarts van de dam wonen. Het gevaar is groot dat bij een grote toevloed van water het reservoir te laat wordt leeggemaakt om de toevloed van water op te vangen. Het snel stijgende water zou dan de bewoners die langs het reservoir wonen dwingen te evacueren. Het gaat hierbij om meer dan een miljoen mensen. Een ander gevaar is dat het reservoir er niet op ontworpen is om lange tijd tot de rand toe gevuld te zijn met water. In het ergste geval kan de dam bezwijken, of men moet in korte tijd enorm veel water spuien. De dijken stroomafwaarts van de dam zijn hier absoluut niet op berekend.

De Canadese hoogleraar Vaclav Smil stelt in uw boek dat de Yang-tse mogelijkheden biedt voor 4000 kleine waterkrachtcentrales. Deze zouden met veel minder problemen zes keer zoveel elektriciteit opwekken dan de Three Gorges dam. Er is eveneens twijfel over de beloofde vloedbeheersing en navigatieverbeteringen. Waarom houdt men zo vast aan de dam? De dam is een symbool van de modernisering van China. Een belangrijk deel van de wetenschappelijke wereld is in China opgegroeid met het bestuderen en bediscussieren van de dam. Er is zoveel studie en energie in gestoken, dat het loslaten van het idee bijzonder moeilijk is. Het is ook niet voor te stellen, dat er ooit een regering zou komen die het besluit zou nemen om van de dam af te zien. Het enige waarop je mag hopen is dat het project voortdurend wordt uitgesteld, totdat niemand er meer in gelooft.

Veertig kilometer stroomafwaarts in dezelfde rivier bevindt zich de Gezhouba- dam. Deze dam zou als een generale repetitie dienen voor de Three-Gorgesdam. Hoe functioneert de Gezhouba-dam? De dam heeft de rivier onvoorspelbaar gemaakt. Voor de komst van de dam kende de bevolking de rivier, wisten ze de tijden van hoog en laag water en hielden ze daar rekening mee. De dam heeft het verziltingsproces verergerd, en er bestaan distributieproblemen met de elektriciteit. Over de herhuisvesting van de bevolking van dit gebied is geen informatie verkrijgbaar. Wel erkent de Chinese regering, dat in het verleden herhuisvesting van de bevolking tragisch is verlopen: 30 tot 40 procent van de mensen, die sinds 1950 geherhuisvest werden vanwege damprojecten, leidt nog steeds armoe.

Zijn deze ongunstige resultaten van de Gezhouba-dam van invloed op het debat over de Three Gorges? Totaal niet. Het officiele standpunt is dat de dam een enorm succes is. Maar binnen de wetenschappelijke wereld en zelfs binnen het ministerie van Waterstaat heerst kritiek. Maar de critici zijn bang voor repressaillemaatregelen wanneer zij openlijk hun kritiek uitoefenen.

Stel dat de technische problemen opgelost zouden worden. Goede huisvesting voor de bewoners, oplossingen voor de erosie en voor de veiligheid. Biedt de dam dan perspectief? Ik denk niet dat de meeste mensen in Europa zich het verschil kunnen voorstellen tussen een Europese rivier en deze. Wanneer er in deze rivier wordt ingegrepen, grijpt dat in in de levens van honderdduizenden mensen. De landbouw wordt aangetast, de natuurlijke opvangbasins van het rivierwater worden aangetast, de visstand gaat achteruit. Een dam van deze grootte zal onvermijdelijk vergaande gevolgen hebben, welke technische oplossingen je ook hanteert. Maar zelfs als deze problemen niet zouden bestaan, is ernstige twijfel gerechtvaardigd over de voordelen van de dam. Zo zal de elektriciteitsopwekking niet het energieprobleem van China oplossen. De elektriciteit gaat naar de zware industrie, waar nu al een enorme verspilling van energie plaatsvindt.

Wat is het alternatief voor dit project? Deze vraag wordt heel vaak gesteld, maar het is een verkeerde vraag. Als we het energievraagstuk als voorbeeld nemen, dan moet dit op een wezenlijk andere manier benaderd worden. Het kan niet in een kamertje door een aantal deskundigen worden opgelost. Zij moeten op pad, om de betrokkenen te vragen waar de energie voor nodig is. Is er behoefte aan brandstof voor het koken van eten, is er behoefte aan verlichting of aan verwarming? Vervolgens kan bekeken worden welke vorm van energie het best geschikt is om aan deze specifieke wensen te voldoen. Een centrale planning betekent een dure en verkwistende aanpak. Dit is per definitie zo, omdat er te weinig terugkoppeling is, en de deskundigen hun instinct verliezen voor wat riskant is. Ik pleit dan ook voor een decentrale kleinschalige manier van energieopwekking.

Kaart: De Yang-tse is de grootste rivier van China met een lengte van 6.300 kilometer. Per seconde stroomt er 34.000 m CORPS SUPERIEUR KAN NIET KLEINER DAN 5 water van de Yang-tse in zee. Ter vergelijking: de Rijn is 1.393 kilometer lang en brengt 2.340 m water per seconde in zee. In volume is de Yang-tse de vierde rivier ter wereld. Langs de benedenloop van de Yang-tse en zijrivieren liggen miljoenensteden als Shanghai, Nanking, Wu-han, Chungking en Cheng-tu. Tijdens de zomermoesson treden in de benedenloop geregeld overstromingen op, vooral als het peil van de verschillende zijrivieren tegelijkertijd stijgt. Visvangst is een belangrijk middel van bestaan langs de rivier en de verschillende meren die van het stroomgebied deel uitmaken. De Yang-tse is van groot belang voor de scheepvaart. Het vormt een directe voortzetting van de route over zee. Grote schepen kunnen Wu-han bereiken, meer dan 1300 kilometer landinwaarts.