Theorie Clausewitz meestal verkeerd genterpreteerd

Is het mogelijk de Golfoorlog te interpreteren in het licht van de theorie van de oorlog van Clausewitz? Volgens Hylke Tromp (NRC Handelsblad 6 mei en 4 juni) wel, terwijl volgens P.C. Kok, officier van de Koninklijke Marine, Clausewitz zich in zijn graf zou omdraaien als hij zou lezen welke kanen Tromp uit diens theorie heeft gebraden (NRC Handelsblad 14 mei).

Dat was inderdaad nogal verbazingwekkend. Tromp begon goed, want zijn evaluatie van de Golfoorlog aan de hand van de theorie van Clausewitz was gebaseerd op het thema van de morele krachten, die in de oorlog werkzaam zijn: de geestkracht van het volk, de inventiviteit van de veldheer en de politieke intelligentie van de staatsman. Het thema van de morele krachten, in hun verhouding tot de inzet van fysiek geweld, is inderdaad de sleutel tot het begrip van Clausewitz' theorie. Maar wat Tromp er verder van maakte, lokte terecht de reactie van Kok uit. De theorie van Clausewitz is nog springlevend, maar wordt vaak verkeerd genterpreteerd. Ook door Tromp. Was hij eerst overtuigd van de stelling dat de oorlog middel is en dus een politiek doel moet dienen, nu staat hij achter het standpunt dat de militaire krachtsinspanning haar doel slechts bereikt in het volstrekt weerloos maken van de vijand, door Clausewitz kortweg aangeduid als vernietiging van de vijand. In de Golfoorlog is dit niet gedaan en vandaar alle ellende. Von Moltke, Ludendorff, Von Schlieffen draaien zich behagelijk om in hun graf als zij zoiets onder ogen krijgen van de hand van een niet-militaire polemoloog: de militaire krachtsinspanning is identiek met het politieke doel. Nu is het niet identitiek zijn van oorlog en politiek het essentiele thema van het werk van Clausewitz. Daarom kan oorlog een middel zijn. Maar het middel heeft zo zijn eigenaardigheden, zijn eigen dynamiek, zijn eigen logica, zoals Clausewitz zegt. Volgens die eigen dynamiek zijn de strijdende partijen uit op elkaars vernietiging: ze willen de tegenstander weerloos maken. De politiek die oorlog als middel inzet, gebruikt een middel dat moeilijk in de hand is te houden, omdat de interne dynamiek van het geweld steeds de overhand dreigt te krijgen op de politieke doelstellingen. Tussen oorlog en politiek bestaat dus altijd een labiele verhouding waarin telkens een evenwicht moet worden gevonden. Het laatste artikel van Tromp is een schoolvoorbeeld van het niet kunnen volhouden van de spanningsverhouding in het werk van Clausewitz. Veel lezers, vooral militaire lezers, houden de labiele verhouding tussen krijgsgeweld en politieke doelstellingen niet vol en doen waarvoor Clausewitz steeds waarschuwt: zij stabiliseren de zaak op de factor van het krijgsgeweld. Dit lijkt immers het duidelijkst; doel is vernietiging van de vijand. Blijkbaar gerriteerd door enige subtiliteiten van Kok, maakt nu ook Tromp een omslag van 180 graden en kiest hij voor de radicale militaire oplossing; een halve overwinning is geen overwinning. Clausewitz zegt dat ook, maar voorzichtigheidshalve volgt hij er iets aan toe dat we bij Tromp niet vinden, namelijk dat dit geldt voor de abstracte oorlog, dat wil zeggen de oorlog voor zover die slechts een begrip is of een spel van voorspellingen. Begaat een krijgsmacht of een staat of een coalitie van staten een stomme fout door aan de dynamiek van het krijgsgeweld voortijdig een halt toe te roepen, zoals volgens Tromp is gedaan in de Golfoorlog? Dat is niet op voorhand te zeggen. In de meeste gevallen is het goed om het zover niet te laten komen. Het is in ieder geval onjuist de suggestie te wekken dat de politici met betrekking tot de Golfoorlog niets van Clausewitz hebben begrepen en dat alleen generaal Schwarzkopf gelijk had. Ze hebben in ieder geval wel begrepen dat het om een politiek doel ging en dat daaraan alles moet worden afgemeten. Het kan overigens toch nog zo zijn dat in dit geval Schwarzkopf gelijk had. Maar dan alleen op grond van andere argumenten dan Tromp hem nu toedicht. Want als het enige argument van Schwarzkopf zou zijn geweest dat het doel van de militaire inspanning nu eenmaal de vernietiging van de vijand is, dan is hij een slecht generaal. Het kan trouwens ook nog zijn dat de politieke beslissing van Bush onjuist was. Tromp geeft voor een negatief oordeel een aantal goede argumenten. Maar de beslissing van Bush is niet onjuist omdat hij niet gedaan zou hebben wat Clausewitz meende dat gedaan zou moeten worden. Waarschijnlijk heeft Bush Clausewitz nooit grondig gelezen. En als hij het wel gedaan zou hebben, zou hij er alleen maar van hebben geleerd dat hij een heel zorgvuldige afweging moest maken, niet op grond van een theorie, maar op grond van een juiste politieke schatting van de situatie.