'Joegoslavie was nooit een factor van vrede en stabiliteit in Europa'; Echte feestvreugde wil niet uitbreken in Zagreb

ZAGREB, 26 JUNI. Trots houdt de Kroatische president Franjo Tudjman het telegram omhoog, waarin het presidium van het Bulgaarse parlement (zegt hij) laat weten Slovenie en Kroatie als onafhankelijke staten diplomatiek te erkennen. “U moet toegeven, dat is niet gek, na twintig minuten onafhankelijkheid”, roept hij uit, want het is luttele minuten geleden dat in het parlement in Zagreb plechtig de uitreding van de deelrepubliek Kroatie uit de federatieve staat Joegoslavie is geproclameerd. Maar twintig minuten later is geen verdere internationale erkenning gevolgd, en uren later al evenmin, precies zoals verwacht. De wereld, de landen van de Europese Gemeenschap en de Verenigde Staten in het bijzonder, lijken de Kroatische onafhankelijkheidsverklaring te versmaden. En hun zwijgen werpt een zwarte schaduw over wat in de Kroatische hoofdstad eigenlijk een dag van onversneden vreugde over de herwonnen nationale onafhankelijkheid had moeten zijn.

Het is 's ochtends al begonnen, kort nadat het Kroatische parlement tot ieders verrassing de wetsontwerpen in behandeling heeft genomen die 's avonds tot de proclamatie van de onafhankelijkheid zullen leiden. De federale minister van buitenlandse zaken, Budimir Loncar laat op een persconferentie in Zagreb weten, de Kroatische verklaring voor kennisgeving aan te nemen maar verder zijn werkzaamheden als vertegenwoordiger van heel Joegoslavie tegenover het buitenland te zullen voortzetten. Natuurlijk zijn de verklaringen van Kroatie en Slovenie 'legitiem' en uitdrukking van democratie, laat de minister minzaam weten, na volgens hem “in een prettige en constructieve sfeer” verlopen besprekingen met de Kroatische autoriteiten. “Maar Joegoslavie als internationaal subject wordt er niet door aangetast.” Hoogstens zijn de Kroatische voornemens de voorbode van een nieuwe ordening in Joegoslavie, waarvoor alle zes deelrepublieken van Joegoslavie een oplossing moeten vinden, zegt de minister. Natuurlijk zal hij proberen in zijn werk op de eventuele nieuwe verhoudingen te anticiperen, al is nu nog moeilijk te zeggen hoe het nieuwe Joegoslavie er tenslotte uit zal zien. Deze houding van de minister vertoont grote overeenkomst met het voornemen van Westerse diplomatieke bronnen in Belgrado, voorlopig te blijven uitgaan van het voortbestaan van Joegoslavie, zij het dan wellicht in een 'nieuwe vorm van associatie', aldus een van hen. “Het is natuurlijk wel de vraag hoe een dergelijk romp-Joegoslavie zich de komende weken en maanden zal ontwikkelen”, meent een diplomaat. De verklaring waarmee het parlement aan het einde van de middag, met de stemmen van 48 ex-communistische parlementsleden tegen, de onafhankelijkheid op poten zet, beschrijft het verblijf van de Kroatische nationale staat in Joegoslavie als weinig meer dan een accident de parcours. In dertien eeuwen staatkundige traditie tussen Adriatische zee en de rivieren Drava en Mura, aldus een tekst, is het Kroatische volk er immer in geslaagd zijn zelfbewustzijn en besef van eigen soevereiniteit en staatkundige onafhankelijkheid te bewaren. Steeds was er een Kroatisch parlement, in weerwil van persoonlijke unies of andere verbanden waarvan de Kroatische staat, steeds krachtens verdrag, deel uitmaakte. Eigenlijk werd het pas in de periode van de 'opgelegde, centralistische en totalitaire' structuur van het naoorlogse Joegoslavie de Kroaten onmogelijk gemaakt voor hun nationale belangen op te komen. Die vergissing maakt het Kroatische parlement even na zes uur goed, met het aannemen van de wetsteksten. Dan al verheffen de parlementsleden, die de hele dag in de verzengende hitte van een parlementszaal met televisielampen en zonder air-conditioning een zekere opgetogenheid hebben bewaard, zich van hun zetel en zingen uit volle borst het volkslied, 'Lijepa nasa' (Ons mooi Kroatie). De plechtigheden zijn echter pas voor een uurtje later gepland, als president Tudjman het parlement toespreekt. Hij wijdt het langste en bitterste gedeelte van zijn rede aan de afwijzende reactie in het buitenland op de onafhankelijkheid van Kroatie, dat nochtans zo haakt naar aansluiting bij Europa en de rest van de vrije wereld. Deze toestand is geenszins te wijten aan een gebrek aan Kroatische geloofwaardigheid, meent Tudjman, maar voornamelijk aan het verraderlijk optreden van de federale autoriteiten van Joegoslavie, die de diplomatie beheersen en de wereld volstrekt verkeerd hebben voorgelicht. Sprekend over de recente CVSE-conferentie en bijeenkomsten van de Europese Gemeenschap, zegt Tudjman dat de federale autoriteiten “een sfeer hebben geschapen, die erop gericht was stemming te maken tegen de door Kroatie en Slovenie voorgestelde (nieuwe) unie van Joegoslavische deelrepublieken”. Die zou volgens de Kroatische president op de 'Scandinavische formule' moeten lijken (meer een overlegstructuur, red.). De internationale opinie zou door de federale autoriteiten willens en wetens tegen de soevereiniteit en onafhankelijkheid van Kroatie en Slovenie zijn opgezet. “Wij kunnen de mening niet aanvaarden dat Kroatie noch Slovenie bij machte zou zijn werkelijk democratische staten in Europese zin te zijn”, zegt Tudjman, verwijzend naar de westerse voorkeur voor verdere democratische ontwikkeling van heel Joegoslavie, “en evenmin de gedachte dat onze verklaringen tot burgeroorlog zullen leiden. Dit dreigement is afkomstig van dogmatische en communistische krachten die gekant zijn tegen democratische ontwikkelingen in het algemeen”, vervolgt Tudjman in een verwijzing naar de nog door ex-communisten geregeerde republiek Servie. Hij zegt de Europese en Amerikaanse zorgen over een bedreiging van de Europese stabiliteit door een kettingreactie van nationale conflicten wel te begrijpen, maar eraan te moeten herinneren dat “sinds de Eerste Wereldoorlog Joegoslavie nimmer een factor van stabiliteit en vrede is geweest”. De houding van het buitenland, meent de Kroatische president, getuigt van “een gebrek aan begrip of kennis van onze geschiedenis, de huidige omstandigheden en de oorzaken van de huidige crisis”. Voorlopig blijft het Kroatische parlement weinig andere keus, dan zich voor een minutenlange ovatie te verheffen, als Tudjman het reeds bekende feit vermeldt, dat Kroatie en Slovenie althans elkaars onafhankelijkheid erkennen. Aan de autoweg tussen Zagreb en Ljubljana is Slovenie al met het timmeren van een grenspost begonnen, melden ooggetuigen. Na afloop van zijn persconferentie neemt de Kroatische president een bad in de menigte voor het presidentieel paleis. Ongeveer honderd enthousiaste mensen, met Kroatische vlaggen getooid, omstuwen hem en roepen “Franjo, Franjo”. Een peloton zwaar bewapende dragers van parachutistenpakken houdt een oogje in het zeil. De president, die recente verwijten in de westerse pers over 'persoonlijkheidscultus' verre van zich werpt, deelt handtekeningen uit, alvorens in een auto met motorescorte naar de onafhankelijkheidsreceptie in Hotel Intercontinental te gaan. Bij 'Kameta vrata', een klein heiligdom voor de Heilige maagd vlabij het parlementsgebouw in de prachtig gerestaureerde binnenstad van Zagreb, hebben zich nog eens honderd mensen verzameld die onder aanvoering van zeven nonnen vaderlandslievende liederen zingen. Verder is er op straat eigenlijk van geen bijzondere feestelijkheden sprake. Passanten betonen zich desgevraagd verheugd over de onafhankelijkheid, maar de sombere vooruitzichten van de economie en de dreiging van burgeroorlog of ander geweld staan kennelijk uitbundig vreugdebetoon in de weg. In andere Kroatische steden is de situatie niet anders, meldt de Kroatische televisie. Ook bij de receptie in Hotel Intercontinental - half gesloten vanwege de teleurstellende bezoekersaantallen in de laatste maanden - wil bij een welvoorzien buffet de ware feestvreugde niet loskomen. In groepjes staat men wat gedempt te praten, ondanks de opwekkende tonen van een band die in vele toonaarden de Kroatische meisjes weet te bezingen. Al spoedig begeven de eerste genodigden zich weer naar huis, om krachten op te doen voor een onzekere toekomst van de onafhankelijke republiek Kroatie.