Nazi-kunst: traditioneel, kolossaal en vooral banaal

Kunst in het Derde Rijk. Ned.1, 23.00-23.50 uur. Deel 1: De enscenering van de macht. Volgende week dinsdag deel 2: De propagandamachine.

Kunst was belangrijk in Nazi-Duitsland. Duitsland kan niet groot worden zonder een bloeiende kunst, zegt Hitler in de toespraak waarmee de tweedelige BBC-documentaire Kunst in het Derde Rik begint.

Maar het moest wel een speciaal soort kunst zijn: schilderijen dienden voor iedereen begrijpelijk te zijn en beelden gespierd en klassiek geproportioneerd, zo blijkt uit het eerste deel dat als titel De enscenering van de macht heeft gekregen. Het tweede deel, De propagandamachine, laat zien dat de openbare gebouwen kolossaal en classicistisch waren, de woonhuizen traditioneel Duits, de muziek tonaal en de films vervuld van een stralend optimisme en een giftig antisemitisme.

De documentaire bestaat grotendeels uit fragmenten uit Duitse speelfilms, journaals en prive-films uit de jaren 1933-1945. De maker, Peter Adam, heeft een groot aantal beelden verzameld die ik niet snel zal vergeten: Hitler die bij de eerste steenlegging van het Haus der Deutschen Kunst in Munchen onbedoeld een hamer kapot slaat op een groot brok steen, Richard Strauss die in Bayreuth wordt ontvangen door Winifred Wagner, Arno Breker die in zijn kolossale atelier werkt aan al even kolossale beelden, de immense zalen van Speers Reichskanzlei in Berlijn enzovoort, enzovoort.

Helaas haalt het commentaar niet het niveau van de tv-beelden. Het zit vol tegenspraken. Eerst vertelt de commentator dat de kunst het volk moest verleiden en een barbaars systeem moest verhullen, later krijgt de kijker te horen dat de beelden van Breker 'mensvijandig' en de openbare gebouwen onderdrukkend waren. “De Fuhrer sprak hardop uit wat de meesten dachten”, zegt de commentator wanneer het gaat over de vernietiging van de moderne kunst in het Derde Rijk. Even later vraagt hij zich af hoe het toch mogelijk was dat die banale landschappen en boerentaferelen zo gretig aftrek vonden bij de Duitse stedelijke bevolking.

Kunst in het Derde Rijk was onorigineel, banaal en smakeloos, beweert de commentator keer op keer. De beelden bewijzen het, maar door de voortdurende verontwaardigde afkeuring en vooral door de afzonderlijke behandeling van de verschillende kunsten blijft het een raadsel waardoor al die Duitsers zo gefascineerd werden. De documentaire laat verrassend weinig zien van de massabijeenkomsten en gaat hierdoor voorbij aan de essentie van de Nazi-kunst. Op het Zeppelinfeld in Neurenberg en op de Konigsplatz in Munchen vonden de echte 'ensceneringen van de macht' plaats: teksten, symbolen, muziek, architectuur, vuur en bewegende massa's (van soms honderdduizend of meer mensen) smolten hier samen tot Wagneriaanse 'Gesamtkunstwerke'

van buitengewone dimensies. Ze waren de enige echt originele bijdragen van de Nazi-kunst.

foto: Voorzijde van het nooit voltooide Fuhrer-Palast in Berlijn, een ontwerp van Albert Speer. De faade bevat slechts twee openingen: de stalen toegangspoort en de deur van het voor toespraken bestemde balkon.