Geweld na vredesakkoord

Gewapende mannen stapten vanochtend vroeg bij Kliptown (Soweto) de forenzentrein binnen, richting Johannesburg. Twee haltes verderop, tenminste zes doden en vele gewonden later, stapten ze weer uit.

Voor de doden en gewonden, voor de forenzen die met kogels werden doorzeefd en voor de treinreiziger die zich uit angst uit de rijdende te pletter sprong, komt het 'vredesakkoord' van zaterdag te laat. En zij zijn niet de enigen. Sinds de Zuidafrikaanse regering, het Afrikaans Nationaal Congres en de Inkatha Vrijheidspartij een voorlopig akkoord bereikten over de aanpak van het bloedvergieten, zijn er bij politieke gewelddadigheden in de zwarte woonoorden van Zuid-Afrika zeker 25 mensen om het leven gekomen. Het lijkt wel alsof het 'vredesakkoord' het geweld eerder aanmoedigt dan tegengaat.

In Edendale, in Natal, kwamen zondag zeven mensen om het leven toen gemaskerde mannen gewapend met machinegeweren een huis binnendrongen en in het wilde weg om zich heen begonnen te schieten. Maiva Ngubane, zijn vrouw en vier van zijn kinderen verloren het leven, evenals het bezoek. Een zevenjarig zoontje, ligt nu zwaargewond in het ziekenhuis.

Sommigen zien in de recente opleving van het geweld de hand van rechtse extremisten en conservatieve krachten binnen de veiligheidsmacht. Dezen zouden door aanwakkering van het bloedvergieten het ANC willen verzwakken en de politieke hervormingen van president De Klerk willen sabotteren. Rechtse kringen zou er alles aan gelegen zijn om nu tot geweld aan te zetten, juist nu regering, ANC en Inkatha op verzoening lijken aan te koersen.

Anderen zien in het aanhoudende geweld bewijs dat 'vredes-akkoorden' loze afspraken tussen goedbedoelende politieke leiders zullen blijven zolang de direct betrokkenen, zolang de man op de straat, de akkoorden niet metterdaad steunt. Vrede is niet zelden sneller getekend tussen politieke leiders aan de top dan tussen strijdende partijen aan de basis. Hoe lang heeft het wel niet geduurd voordat de gewone Nederlander na de Tweede Wereldoorlog vrede tekende met de Duitser?

Weer anderen menen dat sommige leiders van de rivaliserende partijen helemaal niet zo vredelievend zijn als het akkoord wel doet geloven.

Volgens deze gedachte, die vooral aanhang vindt bij sympathisanten van het ANC, zou Inkatha-chief Mangosuthu Buthelezi er alle baat bij hebben het geweld actief aan te wakkeren. Want daarmee zou hij zijn Inkatha Vrijheidspartij tot een factor van betekenis maken, waar regering noch ANC omheen kunnen. Daarmee zou hij zich een plaats verwerven in de onderhandelingen over Het Nieuwe Zuid-Afrika van na apartheid; onderhandelingen die zich anders bijna uitsluitend tussen het ANC en regerende Nationale Partij afspelen.

Hoe het ook zij, feit is dat het geweld de samenleving verziekt, de etnische tegenstellingen verder polariseert en betrokken politieke bewegingen voor problemen stelt. Waar aanhangers van het ANC tijdens en na de vrijlating van hun leider Nelson Mandela vorig jaar nog openlijk en opgetogen met vlaggen en wimpels, met buttons en sjaaltjes juichten, schijnt menig ANC-er in de gewelddadigste woonoorden nu niet eens meer zijn ANC-speldje te dragen. Bang om voor zijn politieke keus uit te komen. Bang voor bloedige represailles.

Of het 'vredesakkoord' daar iets aan zal veranderen, of het akkoord een historische doorbraak is - dat kan alleen de geschiedenis uitmaken. Vooralsnog lijkt Buthelezi gelijk te hebben als hij zegt dat het akkoord zelf weinig nieuws heeft opgeleverd. “Ik kan niet zeggen dat het belangrijker is dan het akkoord dat we in januari met het Afrikaans Nationaal Congres hebben bereikt”, aldus Buthelezi, die zaterdag zelf niet bij de besprekingen aanwezig was omdat hij een reis door de Verenigde Staten maakte. Evenals het akkoord van januari voorziet het akkoord in een 'gedragscode' voor politieke partijen en in een 'gedragscode' voor de politie en de veiligheidsdiensten.

Maar veel belangrijker dan het akkoord zijn de onderhandelingen die aan de overeenkomst vooraf gingen, de eerste waarbij regering, ANC en Inkatha met elkaar om de tafel zaten om over het aanhoudende geweld te praten. Of de besprekingen een vervolg krijgen zal vooral afhangen van de uitkomst die het ANC-congres volgende week in Durban zal hebben.

Als de radicale elementen binnen het ANC het congres naar hun hand weten te zetten is het uit met de consensus, is het uit met de onderhandelingen, en komt de gewapende strijd weer in het vizier.