Polens prominente criticus: dit is een verbazingwekkend rustig land

WARSCHAU, 22 JUNI. Er gaat in Polen geen dag meer voorbij zonder stakingen: als de gemeentereiniging in Warschau weer aan het werk gaat, gaat het openbaar vervoert en als het openbaar vervoer weer werkt zijn het wel de mijnwerkers in Silezie of de politie van Lodz of de staalarbeiders van Krakow die het werk neerleggen. De Polen zijn de ontberingen beu en laten het dagelijks merken.

De geplaagde Polen worden daarbij steeds vaker bijgevallen door politici. Toen onlangs de Centrum Alliantie (PC), Lech Walesa's fractie in het parlement, het aftreden eiste van Leszek Balcerowicz, de architect van de hervormingen, gaf premier Jan Krzysztof Bielecki op de televisie tegenweer: de hervngen liggen op schema, maar ze worden serieus bedreigd door politieke druk en openbare onrust.

Staan de hervormingen in Polen, anderhalf jaar geleden met zoveel dapperheid begonnen, op de tocht? Staan ze op het punt te mislukken? Staat de positie van Balcerowicz, de harde heelmeester, op het spel?

Dr. Ryszard Bugaj moet erom lachen. “Het was een spelletje. Bielecki had gelijk toen hij zich over stakingen beklaagde. Maar hij had geen gelijk toen hij zei dat de hervorminop koers lagen en hij had ook geen gelijk toen hij zich over politieke druk beklaagde. Niemand wil de regering wijzigen. Iedereen weet dat dat op dit moment zinloos zou zijn, niemand kan tussen nu en de verkiezingen van deze herfst iets veranderen. De regering weet dat ze geen gevaar loopt. Ze speelt een spelletje om de verantwoordelijkheid voor al haar mislukkingen af te wentelen.” En dat PC het aftreden van Balcerowicz eist - dat moeten we, vindt Bugaj, met een korrel zout nemen, want dat doe regering ook, al komt ze er niet voor uit: “De PC is de partij van de ressentimenten, een partij die zondebokken zoekt. De PC weet zelf heel goed dat je de hervormingen kunt vergeten als je nu Balcerowicz de laan uitstuurt”. Anders gezegd: de PC is vast aan haar verkiezingscampagne begonnen.

Bugaj was lang de meest prominente econoom van Solidariteit. Twee jaar geleden was hij met Balcerowicz de belangrijkste kandidaat voor het ministerschap van financien. Het werd Balcerowicz, en Bugajsindsdien een prominent - maar welwillend - criticus van Balcerowicz gebleven. Maar zijn kritiek wordt de laatste tijd scherper. Bugaj, voorzitter van de parlementaire commissie voor begrotingszaken, economie en financien, heeft zich losgemaakt van Solidariteit. Hij leidt een eigen fractie in het parlement, Solidariteit van de Arbeid, een van de vele partijen in spe die Polen rijk is.

Het valt met de spanning in Polen wel mee, zegt Bugaj, we moeten dat niet overdrijven. “Kij we ervoor staan: de produktie ligt veertig procent lager dan twee jaar geleden, in 1990 zijn de reele inkomens met 26 procent gedaald, de werkloosheid is de anderhalf miljoen - tien procent van de beroepsbevolking - gepasseerd en de inkomensverschillen tussen de diverse sociale groepen groeien. De export naar de Sovjet-Unie is ingestort, de inflatie bedraagt drie procent per maand en niemand kan rondkomen van zijn inkomen. Als je dat allemaal optelt, is Polen erbazingwekkend rustig land.”

Er is met het plan-Balcerowicz het een en ander misgegaan. Bugaj: “De principiele keus van begin 1990 was die voor een stabilisatie van de economie volgens de regels van het IMF. Dat programma had alle mogelijkheden, maar Balcerowicz heeft zich vergist in de consequenties. Zelfs de grootste pessimisten - en ik hoorde daarbij - hebben zich vergist. Er werd een daling van drie procent van het BNP verwacht, maar het daalde met dertien procent; de produktie daalde niet, zoals verwacht, met vijf maar met 25 procent, de inflatie werd in 1990 niet 95 maar 250 procent, en de werkloosheid steeg niet naar 300.000, maar naar 1,2 miljoen. En die kosten zijn te hoog, en er is geen zelfregulerend mechanisme om uit de recessie te komen. Sterker: de regering denkt daar zelfs niet aan om de principes van de hervormingen niet aan te tasten.”

Er tekent zich een nieuw probleem af, zegt Bugaj: de produktiedaling duurt voort. “Die daling vergroot het begrotekort, dat nu al 25 procent bedraagt. De staatsbedrijven leveren 84 procent van de begroting. Als zij instorten, is dat een catastrofe voor de begroting, nog afgezien van de gevolgen voor de werkloosheid. Een versnelling van de privatisering is geen oplossing, omdat die veel geld kost en op korte termijn de recessie nog verdiept.”

Het plan-Balcerowicz, aldus zijn belangrijkste criticus, is nooit een werkelijk plan geweest: “Het was ee van simpele antwoorden op gecompliceerde vragen. Wat ontbreekt is een filosofie ten aanzien van structurele veranderingen en een begrotingssysteem, wat ontbreekt is ook een landbouwpolitiek. In het hele regeringsbeleid is niets terug te vinden dat op micro-economisch beleid lijkt. Micro-economisch beleid bestaat gewoon niet.”

Hetzelfde, aldus Bugaj, geldt voor een coherent plan om uit de recessie te raken: het ontbreekt. De staat, vindt hij - vindt ook zijn Solidariteit van de Arbeid, vi ook andere 'linkse' fracties in de Sejm - zou een actievere rol moeten spelen in de economie. “De privatisering leidt tot onzekerheid: managers en arbeiders weten niet war er wanneer met het bedrijf gaat gebeuren. Er kan daarom geen rationeel ontwikkelingsbeleid worden uitgestippeld. Om dat probleem te verhelpen is een privatiseringsprogramma nodig.”

Bugaj bepleit een grotere rol van de staat in het economische leven, vooral bij het ondersteunen van staatsbedrijven. Dat is geen pleidoowaarmee Bugaj zich bij deze regering geliefd maakt. De comunis opinio wil immers dat de staat zich eindelijk uit de economie terugtrekt. Bugaj: “Maar Polen heeft geen keus: het moet een model uitwerken dat afwijkt van bestaande modellen. En het is pure demagogie als men daar, zoals Bielecki heeft gedaan, een beschuldiging aan ons adres van maakt.”

Bielecki en Balcerowicz, zegt Bugaj, zijn heel bedreven in het uiten van beschuldigingen en het afschuiven van de verantwoordelijkheid voor hun falen op anH)ren: op het ongeduld van stakende arbeiders en op het parlement. Bielecki heeft zich beklaagd over de “legislatieve barriere” waar zijn hervormingen op stranden: het parlement zou te traag werken, wetsvoorstellen zouden te lang blijven liggen en de hervormingen zouden aldus niet kunnen worden verwezenlijkt omdat de wettelijke basis ontbreekt.

Bugaj: “Dat is demagogie. Bielecki toont een groot gebrek aan loyaliteit ten aanzien van het parlement. Het parlement heen twee jaar honderd enorme, cruciale wetten aangenomen. Er is niets blijven liggen. Toen Balcerowicz laatst in onze parlementaire commissie verscheen hebben we hem gevraagd wetten te noemen die zijn blijven liggen. We wachten nog op antwoord. De regering wil de schuld afschuiven. Als dit parlement ergens in gebreke is gebleven, dan in de zin dat de controle op de regering wordt verwaarloosd.”De regering, zegt Bugaj, zou de Polen eens moeten uitleggen waar ze heen wil, en waarom r met haar prognoses zo ver naast heeft gezeten. “Het is het probleem voor het hele kamp van Solidariteit: Solidariteit moet uitleggen waarom ze haar verkiezingsbeloften niet waarmaakt. Haar politieke programma heeft Solidariteit gerealiseerd. Maar haar sociaal-economische programma? Dat is in het geheel niet gerealiseerd.”