Gezamenlijke herdenking 'Barbarossa'

MOSKOU - De Duitse bondskanselier Helmut Kohl en Sovjet-president Michail Gorbatsjov hebben gisteren herdacht dat vandaag vijftig jaar geleden Hitlers aanval op de Sovjet-Unie begon, de operatie Barbarossa.

De twee leiders riepen in televisietoespraken die in beide landen werden uitgezonden op tot verzoening. Het was de eerste keer dat Russen en Duitsers de gebeurtenis samen herdachten.

Bijna twee jaar waren ze bondgenoten geweest, maar in de morgen van 22 juni 1941 om 3.15 uur vielen Duitse militairen de Russen aan. Het betekende voor de Duitsers, die uiteindelijk op 100 kilometer van Moskou in de Russische winter strandden, het begin van het einde. Hun aanval kostte het leven aan 34 miljoen mensen, van wie 27 miljoen Russen. Voor de uiteindelijke winnaars luidde Barbarossa 'de grote vaderlandse oorlog' in. Anno 1991 is de legerleiding in de Sovjet-Unie nog diep verdeeld over de vraag: Waren we er klaar voor?

Pag 5:

Operatie Barbarossa verhit gemoederen Sovjet-legerleiding

MOSKOU, 22 JUNI. Het begin van de Tweede Wereldoorlog in de Sovjet-Unie verscheurt nu de militairen. In opdracht van het ministerie van defensie is een groep geuniformeerde historici bezig de geschiedenis van de 'grote vaderlandse oorlog' te schrijven. Tien dikke banden moet het worden. Maar het eerste deel is al door de redactiecommissie afgekeurd. Het houdt de gemoederen vandaag, op de dag dat de vijftigste verjaardag van het begin Hitlers aanval wordt herdacht, danig bezig.

Het conflict binnen de legertop gaat niever de beoordeling van 'operatie Barbarossa' zelf, maar over het voorspel. Centraal daarbij staat de vraag of het Rode Leger bij het begin van de wereldoorlog was opgewassen tegen zijn taak het moederland te verdedigen. De redactiecommissie had brigade-generaal Dmitri Volkogonov opdracht gegeven de monografie over de jaren dertig te schrijven. Toen hij die taak kreeg, was Volkogonov nog directeur van het Instituut voor krijgsgeschiedenis, dat onder het departet van defensie valt. Volkogonov heeft in die functie een paar jaar geleden een dikke biografie geschreven over Stalin, waarin hij naar Russische begrippen vele nog levende mythes rond de oude partijleider omver haalde. Maar het communisme als zodanig was indertijd voor hem nog niet aan de orde.

Volkogonov is in zijn historiografische ontwikkelingen sindsdien niet stil blijven staan. Het leger was in 1941 juist vanwege de communistische partij niet “klaar”. Het stalinisme had het gedegradeerd. Althans, die conclukan worden getrokken uit de discussie die 7 maart over zijn eerste deel werd gevoerd. Afgelopen week publiceerde de onafhankelijke Nezavisimaja Gazeta de notulen van de bewuste vergadering.

Minister maarschalk Dimitri Jazov van defensie zat de bijeenkomst zelf voor. Volkogononv werd als “anticommunist” in de hoek gezet. Wat hij zich in zijn eerste deel gepermitteerd had, was volgens secretaris Valentin Falin van het centraal comite (ex-ambassadeur in de Bondsrliek) “anti-communistischer dan de publikaties in het buitenland”. De tot nu toe gesloten archieven zouden alleen maar beschikbaar gesteld mogen worden aan hen die ze “gebruiken waarvoor ze bestemd” zijn, aldus generaal Michail Mosejev (de voorzitter van de chefs van staven). En Jazov zelf zag in de studie van de brigade-generaal een handreiking aan de “democraten die nu tot doel hebben om de CPSU voor een tweede Neurenberg” te slepen.

Volgens de maarschalk moest nu voorkomen worden dat de geschiedenis met het Molotov-Ribbentrop-pact zich zou herhalen. Hij doelde daarbij op de wijze waarop Aleksandr Jakovlev (voormalig tweede man in de partijleiding) dit niet-aanvalsverdrag tussen Hitler en Stalin, waarbij de Baltische landen aan de laatste werden geofferd, twee jaar geleden tegen het licht heeft gehouden. Dat gaf de onafhankelijkheidsbeweging in Estland, Letland en Litouwen toen een beslissendmpuls.

Volkogonov verdedigde zich uiteraard wel. “Ik ben niet minder patriottisch dan Falin. Wij worden nu echter aangezet om een leugenachtige geschiedenis te schrijven. Maar we hebben geen behoefte aan een patriottisme van klatergoud. De periode tussen 1939 en 1941 is de sleutel. We hebben de waarheid nodig”, probeerde hij te berde te brengen. “Genoeg!”, klonk het uit de zaal.

De kern van het dispuut werd aldus duidelijk. Binnen het le is men bereid om fouten toe te geven, maar die worden bij voorkeur aan Stalin persoonlijk toegeschreven en liever niet aan de partij. Maarschalk Sergej Achromejev, getrouw communist en een van de adviseurs van president Michail Gorbatsjov, lichtte dat afgelopen woensdag desgevraagd toe. Stalin heeft volgens hem de grootste “militair-strategische fouten” gemaakt. “Stalin baseerde zich op de lessen uit de Eerste Wereldoorlog en wilde daarom niet geloven dat ook Hitler een strijd op twee fronten zou beginnen. Hoewel Stalin en Molotov (ministean buitenlandse zaken en tweede man in de top) toch door talloze informanten waren ingelicht over de voorbereidingen die de Wehrmacht trof”. Maar als jonge communist, die in de jaren dertig zelf bezig was met de “opbouw van het socialisme”, wenste Achromejev niet te kijk worden gezet. Kortom, voor de legertop geldt anno 1991 het welhaast trotskistische adagium: de communisten deugden, hun leiding helaas niet.

Volkogonov (63) is inmiddels geen chef meer van hetstorisch instituut. Hij is volgens zijn superieuren “te oud”.

Foto:

22 juni 1941: Duitse militairen overschrijden de grens met de Sovjet-Unie.