De PvdA heeft geen verhaal!

Ooit een stichting gehad op uw verjaardag? De Partij van de Arbeid wel.

Die kreeg, toen ze in 1986 veertig werd, van Joop den Uyl, vrij naar Gorter, de stichting De Mei ten geschenke. Deze stelt zich tot doel ''de inspirerende verbonden)heid tussen sociaaldemocratische politiek en kunst, cultuur en wetenschap te bevorderen''. Veel heeft men daar nooit van gemerkt, maar nu het voorzitterschap wordt bekleed door de ambitieuze Haagse ex-wethouder Adri Duivesteijn, tegenwoordig directeur van het Nederlands Architectuur Instituut, gaat dat veranderen. Let maar op. Zo kwam onlangs een veertigtal genodigden bijeen in de volkshogeschool De Zandhoeve te Bergen om zich te beraden op vraagstukken als Gemeenschap en Individu'.

Volkshogeschool! Zijn er nog volkshogescholen? Ze zijn er nog, temidden van geruststellende bossen en kalmerende duinen, maar nu meer - hoe zal ik het zeggen - 'marktgericht' en 'klantgericht'. Dat wil zeggen dat keten op de slaapzaal er niet meer bij is, men overnacht in keurige een- of tweepersoonskamers en beschikt over een keurige douche- annex toiletruimte. In de hal bevindt zich een ruime bar waar na afloop van het groepsgesprek nog lang nageboomd wordt bij een goed glas, dat men zelf gelieve in te schenken. Je dient je naam op een papier te schrijven en er na elke consumptie een streepje achter te zetten; anders benadeel je de boel. Als ik nauwgezet in de gaten had gehouden hoe dit in de praktijk verliep had ik nu meer inzicht in het vraagstuk van individu versus gemeenschap dan door menige lezing. In ieder geval betaalden sommigen de volgende ochtend liever ruwweg een paar tientjes dan aan zulke 'krentenwegerij' mee te n. Hebben we hier te maken met wat in het moderne politieke jargon heet 'de calculerende burger'?

Gelukkig had ik over het thema 'burger en overheid' een week eerder al een leerzame lezing gehoord van Siep Stuurman, die professor is in de politicologie, zodat ik niet onbeslagen ten ijs kwam. Tijdens het ancien regime, verklaarde deze, bestond de overheid uitsluitend uit dwang. Ze leverde alleen wapengeweld, om opstanden te onderdrukken en landverovertje te spe, en preste de onderdanen om daartoe de middelen ter beschikking te stellen, hun geld en hun zoons. Zij kregen daarvoor niks terug dan de illusie van veiligheid, die bestond uit het vernielen van je akkers en het verkrachten van je dochters.

Pas sedert de Industriele Revolutie is ook de overheid allengs meer goederen en diensten gaan leveren. De burgers moesten daar steeds meer voor betalen, maar ze kregen er ook steeds meer voor terug: wegen, ziekenhuizen, onderwi. Via dit laatste werden ze dan meteen gendoctrineerd met het 'ethos van arbeid & plicht' dat de maatschappij gaande hield. Ten slotte ging het de burgers collectief zo goed dat ze zich veroorloofden hun individuele behoeften boven het algemeen belang te stellen. Het ethos van arbeid & plicht verwelkte, het moderne egosme bloeide op.

Tot zover bekende stof, al is het soms goed deze nog eens overzichtelijk opgedist te krijgen. Alleen moesten we het, zei Stuurman, niet zo voorstell als in ''de bekende journalistieke overdrijfstijl'' gangbaar is: alsof nu iedereen egost is geworden en zich van anderen nix & niemendal aantrekt, zodat het 'ikke, ikke, de rest kan stikken' hoogtij viert. Het interessante is juist dat de hedendaagse burger zich ergens halverwege dat oude ethos en het moderne egosme bevindt. Kijk maar, voeg ik er geheel onbevoegd aan toe, naar het enorme deel van ons reeel verdiende inkomen dat wij beschikbaar stellen voor herveng. De egostische burger, steeds uit op eigen voordeel, ontmoet in zichzelf de altrustische burger die wel weet dat het een zooitje zou worden als iedereen maar zijn eigen zin deed. Je zou kunnen tegenwerpen dat zulk altrusme dus ook weer eigenbelang is, en in zoverre is 'calculerende burger' een goede term: hoe ver kan men zijn eigen belang volgen zonder de samenleving, waarbij men ook belang heeft, al te zeer te schaden?

De Partij van de Arbeid, die in de Victoriaanse persvan Drees wel zowat de verpersoonlijking van het ethos van arbeid & plicht als boegbeeld had, weet zich met deze nieuwe burger geen raad en dat is - de verkiezingsuitslagen wijzen het uit - geheel wederzijds. Als Nieuw Links iets heeft teweeggebracht dan is het wel, dat de ketenen van dat oude ethos werden verbroken, en nou zit de PvdA met de gebakken peren: enerzijds burgers die hun eigen boontjes wel doppen, anderzijds een aanzwellende roep om sancties. Als de ezel tussen de schelven hooi aarzelt de partij tussen het 'opkomen voor jezelf' en de 'lof der dwang'.

Daar in de volkshogeschool waren vooral sociaal-democratische wethouders en ander middenkader bijeen. Sommigen hoorde ik ervoor pleiten om de 'gemeenschapszin' opnieuw tot grondslag van de beweging te maken (''het oude verhaal is goed genoeg'', zei iemand, ''het is alleen nooit goed verteld''), waarna iemand anders de partij juist wilde 'orienteren op de individualisering'. Dat laatste snapte ik niet. Indiliseren doen de mensen zelf wel en dat gaat degenen met de meeste kennis, inkomen, macht en de grootste bek het beste af. De politiek - en zeker sociaal-democratische politiek - heeft tot taak de kwalijke gevolgen van al dat gendividualiseer voor de gemeenschap en voor degenen die minder rijk, slim en verbaal begaafd zijn te beperken. Een jonge denker van de Wiardi Beckman Stichting pooge kloof te overbruggen in het begrip 'burgerschap', maar dat moet nog uitgewerkt worden. Een Haarlemse politicus constateerde dat de Partij van de Arbeid in een 'conceptuele crisis' verkeert.

Dat kon ik inmiddels beamen. De jongeman die van dit alles een 'essay' moest bakken benijdde ik niet. Een functionaris van het partijbureau verklaarde dat ze in elke PvdA-afdeling die zij bezoekt 'bestormd' wordt met vragen als: 'Hoe moeten wij ons profileren? Hoe moeten wij ons profileren tegenover D66? Wat is ons verhaal?' ''Dan zeg ik maar: ('is geen verhaal'.'' Er is geen verhaal! Gaat men er daarna toe over om de vereniging op te heffen? Welnee. ''Wij moeten ons profileren op de kwaliteit van onze bestuurders'', mompelde de Rotterdamse wethouder die naast haar zat. Als dat zo is, dan is de Partij van de Arbeid als ideologische beweging al overleden, en - zoals wij al vermoedden - een kiesvereniging geworden.