De gruwelkamer Alexander Nikitin

Een modern wereldkampioenschap. De wereldkampioen en zijn uitdager zitten in hun bunker met hun secondanten, hun vrouw, moeder, kok, psycholoog, parapsycholoog, lijfwacht, manager, computerdeskundige, delegatieleider.

Uit de bunker dringen geruchten door naar de buitenwereld. Een waarzegger is van kamp gewisseld. Een KGB-agent heeft aan een secondant een enorm bedrag gn voor de openingsvarianten van de wereldkampioen. De wereldkampioen en zijn uitdager zijn in geblindeerde auto's naar een geheime ontmoetingsplaats gereden. In het huis van de moeder van een secondant ontploft een brandbom. Een onbetrouwbare secondant wordt aan de voeten opgehangen in de kelder van de bunker en geranseld.

Op grond van de geruchten lijkt een modern wereldkampioenschap een sinistere affa En als je af en toe leest wat de direct betrokkenen erover zeggen, krijg je niet de indruk dat de geruchten erg overdreven zijn.

In het juninummer van Schach staat een interview met Goerevitsj, een van de secondanten van Kasparov. Hij vertelt over een zekere Vladimir Feldman, verbonden aan de KGB, die in 1985 probeerde Dorfman om te kopen en in 1987 aan Goerevitsj een aanbod deed. 100.000 Roebel voor de match, nog eens 100.000 roebel na de match en een huis in Moskou, als hijgeheimen van Kasparov zou verraden.

Diezelfde Feldman komt ook voor in het boek van Kasparovs trainer Alexander Nikitin, Mit Kasparov zum Schachgipfel. Nikitin vertelt nog een paar stuitende details. Feldman was kort voor de match in Sevilla overgelopen van het kamp van Karpov naar Kasparov. Hij kon van alles vertellen. In 1986 was niet Vladimirov, de zondebok in het Kasparov-kamp, de verrader geweest, maar Dorfman. Was Feldman een betrouwbare getuige? Nikitin schrijft dat Dorf(n nog wel meemocht naar Sevilla, maar daar geen rol als helper meer speelde.

Nikitin was sinds 1973 nauw betrokken bij de schaakopvoeding van Kasparov. Het is duidelijk dat hij Karpov haat. Hij schrijft: ''Aan het begin van mijn trainersloopbaan heb ik gezworen om alles te ondernemen om Karpov met Garri's hulp van de troon te stoten.'' Met Garri's hulp. Alsof het wereldkampioenschap een volstrekt collectieve onderneming is, waarbij het talent van de man het bord slechts een geringe factor is.

Die indruk krijg je ook een beetje als je dit boek leest. Zeker aan het begin van Kasparovs loopbaan lijkt het of politieke machinaties, het lidmaatschap van de communistische partij, banden met hooggeplaatste partijleiders belangrijker zijn dan goede zetten. In 1974 had Nikitin al de basis gelegd voor het latere succes. Kasparov heette toen nog Wainstein, zoals zijn vader. Nikitin haalde Kasparovs moeder over om de naam van haar zoon te veranderen. He wel eens door anti-sovjetelementen geopperd. Kasparov heeft het vaak ontkend. Maar Nikitin schrijft het op alsof het vanzelfsprekend is: Iemand die de joodse naam Wainstein droeg kon in de Sovjet-Unie geen wereldkampioen worden.

Het milieu van de top van de schaakorganisatie dat hier geschetst wordt is een milieu van gangsters. Er worden maar weinig positieve helden opgevoerd. Karpov en de leiders van de sovjetschaakbond zijn de boeven in diek natuurlijk, maar het beeld dat van Kasparov gegeven wordt is eigenlijk ook heel onaangenaam. Ja, vroeger als kind, toen was hij een en al eerlijkheid, goedheid en rechtvaardigheid, maar later gaat het mis. Hij neemt onaangename trekjes van Karpov over, wordt hard, ijdel, likt naar boven en trapt naar onderen, hij is nooit zo gelukkig als wanneer hij in het gezelschap van hooggeplaatste personen zijn vriendschap kan huichelen en steeds meer stoot hij fatsoenlijke mensen van zich af, onder invloed zijn moeder, die door Nikitin getekend wordt als iemand die niet goed wijs is. Toch blijft Nikitin van hem houden. Ach, ach, wat moet dat worden met Nikitin. Voordat de match in New York begon had Nikitin zijn baan als trainer van Kasparov opgezegd. Geen wonder, als je ziet hoe hij over hem denkt. Maar in het slotwoord schrijft Nikitin dat hij Kasparov ook in de toekomst weer zal bijstaan. Tot die dit boek leest, lijkt me.

Het laatste deel, over de match van 1990, is niet door Nikitin H)schreven. Toch staat ook daar een interessante onthulling in. In 1986 gaven Kasparov en Karpov hun prijzengeld van de wereldkampioenschapsmatch aan de slachtoffers van Tsjernobyl. Nu kunnen we lezen dat dit geld zijn bestemming niet heeft bereikt, maar 'in duistere kanalen' is blijven steken. Dit wordt geschreven door Raymund Stolze, 'Kreativberater' van het maandblad Schach. Vreemd. Kasparov is er toch de man niet naar om zijn miljoenen te zien verdwijnen in duistere kanalen zonder kik te geven. Karpov is voorzitter van het Vredesfonds, een soort Russisch Rode Kruis. Zou hij via zijn eigen organisatie de hulp niet op de juiste plaats kunnen laten komen? Of zouden ze zelf soms die 'duistere kanalen' zijn? Niets komt de lezer van dit boek nog onmogelijk voor.

Het is uitgegeven door de voormalige DDR-uitgeverij Sportverlag en kost (nieuwe meesters, nieuwe prijzen) (f) 55,70. Veel van de Kasparov-partijen zijn iedere schaakliefhebber nu wel bekendmaar Nikitin geeft ook een flink aantal minder bekende partijen uit Kasparovs jeugd. Na de gruwelkamer waarin Nikitin ons heeft rondgeleid was het een verkwikking om bord en stukken te pakken en ze na te spelen.

Wit Kasparov-zwart Said, juniorentoernooi Leningrad 1977

1. e2-e4 c7-c5 2. Pg1-f3 d7-d6 3. d2-d4 c5xd4 4. Pf3xd4 Pg8-f6 5. Pb1-c3 a7-a6 6. Lc1-g5 e7-e6 7. f2-f4 Dd8-b6 8. Dd1-d2 Db6xb2 9. Pd4-b3 Db2-a3 10. Lg5xf6 g7xf6 11. Lf1-e2 Pb8-d7 12. 0-0 h7-h5 13. Dd2-d4 b7-b5 14. Pc3-b1 Da3-a4 15. c2-c4 b5-b4 f4-f5 Lf8-e7 17. f5xe6 f7xe6 18. Pb1-d2 Da4-c6 19. a2-a3 b4xa3 20. Kg1-h1 Ta8-b8 21. Ta1xa3 Dc6-b6 22. Dd4-a1 Pd7-e5 23. c4-c5 d6xc5 24. Pd2-c4 Db6-c7 25. Pb3-d2 Pe5xc4 26. Pd2xc4 Tb8-b4 27. e4-e5 f6xe5 28. Da1-d1 Hier was 28. Pxe5 Td4 29. Pf3 volgens Nikitin sterker. 28...Lc8-d7 29. Ta3xa6 h5-h4 30. h2-h3 Th8-g8. Nikitin geeft aan dat zwart 30...Tf8 had moeten spelen. 31. Ta6xe6! Ke8-d8 32. Te6xe5 Tb4xc4 33. Dd1-d5 Tg8xg2 In tijdnood een sterke zet, waarmee zwart het evenwichtnet kan handhaven. 34. Le2xc4 Tg2-g3 35. Dd5-a8+ Dc7-c8 36. Da8-a5+ Kd8-e8 37. Lc4-f7+ Ke8-f8 38. Lf7-e6+ Kf8-g7 39. Da5-a1

Zie diagram.

39...Kg7-h6? Zwart heeft zich tot nu toe heel goed verdedigd, maar dit is fout. Nikitin geeft een mooie variant waarmee zwart remise kon maken: 39...Lc6!! 40. Td5+ Kh6 41. Tf6+ Lxf6 42. Dxf6+ Tg6 43. Dxh4+ Kg7 en wit heeft niet beter dan eeuwig schaak. 40. Da1-c1+ Nu beslist de witte aanval snel. 40...Le7-g5 41. Te5xg5 Dc8-c6+ 426-d5 Tg3xh3+ 43. Kh1-g2 Zwart gaf op.