Jeltsin niet meer via de achterdeur het Witte Huis in; Gorbatsjov was een indrukwekkender figuur, besloten ze, en dat kwam ook wel goed uit

WASHINGTON, 21 JUNI. De president van de Russische republiek, Boris Jeltsin, viert deze week in Washington een tweede overwinning. Na zijn verkiezingssucces in Rusland is hij meteen naar het land van het Vrijheidsbeeld gereisd, waar hij in tegenstelling tot zijn vorige bezoek als bevriend staatshoofd wordt ontvangen. De vernedering van toen wordt nu ruimschoots goed gem door honderden reikhalzende Congresleden en een werklunch van bijna twee uur met president Bush in het Witte Huis.

Op zijn eigen aandringen mocht Jeltsin landen in Andrews Air Force Base, de militaire vliegbasis vlakbij Washington waar alleen bijzondere buitenlandse hoogwaardigheidsbekleders worden ontvangen.

Minister van den Broek moet het bij zijn bezoeken met het passagiersvliegveld National Airport doen. Toen de stevig gebouwde Jeltsin van de vliegtuigtrap stapte hij opgewacht door de twee belangrijkste Amerikaanse senatoren, de Democratische fractieleider George Mitchell en de Republikeinse fractieleider Robert Dole.

De Russische ambassade wilde weliswaar haar residentie niet beschikbaar stellen voor zijn verblijf en op de receptie werd geen kaviaar geserveerd, zoals bij Gorbatsjov, maar niets kon Jeltsins vreugde meer bederven, want de Amerikaanse president had hem uitgenodigd. Na hun werklunch feliciteerde Bush Jeltsin tijdens een persconferentie met zijn ov)weldigende stembusoverwinning, een landslide. “We zijn zeer gesterkt en aangemoedigd door de gehechtheid van president Jeltsin aan democratische waarden en beginselen van de vrije markt en we werken graag met hem”, zei Bush.

Anderhalf jaar geleden moest Jeltsin bedelen om aandacht in Washington. Uiteindelijk kreeg hij een afspraak met Brent Scowcroft, de veiligheidsadviseur in het Witte Huis. Hij werd binnengelaten door een achterdeur. President Bush wandelde “toeg” de kamer van Scowcroft binnen om kennis te maken. Bush en Scowcroft waren na dat gesprek teleurgesteld in hem. Gorbatsjov was een indrukwekkender figuur, besloten ze. Dat kwam ook wel goed uit, want Gorbatsjov was het officiele Sovjetstaatshoofd. Thuis in Moskou werd Jeltsin nog achtervolgd door berichten over zijn overmatige drinken en zijn aankopen in Washingtonse luxezaken, hetgeen de ongunstige indruk nog eens bevestigde.

Nu maakt Jeltsins status als de enig gekozen functionaris in de ovjet-Unie en dan nog wel als president van de grootste Republiek meer dan informele aandacht noodzakelijk, zeker nu de macht van Gorbatsjov taant. Jeltsin kan niet meer via de keukendeur het Witte Huis binnen worden gelaten. Maar anderzijds moet ook geen fanfare het Russische volkslied inzetten, zoals Jeltsin graag zou willen, want dat zou een belediging zijn voor Sovjet-president Gorbatsjov, op wie de Amerikaanse regering nog bouwt. Jeltsin zei dat voortaan de Republieken met de Unie het buitenlandse beleid zouden delen maar voor Washington schept dat grote diplomatieke dilemma's.

Minister Baker zei vorige week tijdens een hoorzitting in het Congres dat de Amerikaanse regering voortaan zowel met de centrale Sovjet-regering als met de leiders van de Republieken contact moet onderhouden. “Zelfs de hervormers in de Sovjet-Unie hebben ons gezegd dat we contact moeten onderhouden met de leiders van de Republieken maardrongen er tegelijkertijd op aan om het contact met de centrale Sovjet-leiding niet op te geven. Anders zouden we onze invloed daar verliezen.” Ook president Bush maakte tijdens zijn persconferentie duidelijk dat zijn belangstelling voor Jeltsin zeker niet ten koste gaat van Gorbatsjov. Na zijn lof voor de gekozen president van de Sovjet-republiek zei hij: “Tegelijkertijd zullen de Verenigaten een zo hecht mogelijke officiele relatie voortzetten met de Sovjet-regering of president Gorbatsjov”. Want “Gorbatsjov heeft ons in staat gesteld om de Koude Oorlog te beeindigen en om Europa heel en vrij te maken”, aldus Bush.

De Amerikaanse overheid heeft de centrale Sovjetregering hard nodig voor wapenbeheersingsonderhandelingen om in de woorden van Baker “de militaire sector te reduceren”. De economische hulp dient daarbij als prikkel. Zo heeft president Bush door het verleidelijke zwaaien met anderhalf miljard dollar graedieten de Sovjet-Unie tot een hernieuwd akkoord over het Europese verdrag tot beperking van conventionele wapens gebracht.

Jeltsin heeft gezegd dat hij niet op bezoek komt om geld te vragen. Toch betaalt hij een Washingtonse lobbyist die economische hulp voor zijn republiek in de wacht moet slepen. Hij wil ook een Russische vertegenwoordiging in Washington openen en de economische betrekkingen tussen de VS en de Republiek versterken. Maar de Amerikanen zullen het kantoor geen diplomatieke status geven en de economische betrekkinorden met de Sovjet-regering onderhouden, niet met de Russische regering, verzekerde Baker vorige week.

Jeltsin heeft wel met de Amerikaanse minister van Handel, Robert Mosbacher, een informele werkgroep voor Amerikaanse en Russische zakenmensen en overheidsdeskundigen gevormd onder leiding van een Russische en Amerikaanse onderminister. Ze moeten aan zakenprojecten werken in sleutelsectoren van de Russische economie, zoals olie, gas en voedselverwerking.bacher maakte duidelijk dat de instelling van deze werkgroep niet strijdig is met het primaat van de contacten met de Sovjet-regering.

Voor de Baltische republieken moet de Amerikaanse regering een uitzondering maken op het diplomatieke primaat van Gorbatsjov omdat ze de inlijving bij de Sovjet-Unie nooit heeft erkend. De Sovjet-regering kan de economische hulp aanwenden om republieken van afsplitsing af te houden. Stephen Sestanovich, Sovjet-deskundige bij het Centor Strategic and International Studies in Washington, waarschuwde tijdens een hoorzitting in het Huis van Afgevaardigden dat de Sovjet-regering de Baltische republieken met Amerikaanse graankredieten in het gelid dwingt. Onafhankelijkheid? Dan geen graan.

De makers van het Harvardplan voor economische hulp aan de Sovjet-Unie, de zogeheten Grand Bargain, ontlenen ook argumenten aan de slechte coordinatie en de wille van de huidige hulp aan de Sovjet-Unie. “Er druipt nu heel wat hulp naar de Sovjet-Unie zonder voorwaarden en in feite houdt het de regering van dag tot dag overeind zonder dat er stapsgewijze met conditionaliteit wordt gewerkt”, zei Harvard-econoom Jeffrey Sachs. De Grand Bargain zal misschien wel niet letterlijk worden uitgevoerd maar zal wel bijdragen tot het inzicht dat de Westerse landen hun hulp en de politieke voorwaarden daaraan moeten coordineren.

De beloften van Jeltsin vervullen beter de Amerikaanse wensen dan die van Gorbatsjov. Hij zei in Washington dat hij de militaire begroting wil reduceren en dat hij de hulp aan de bondgenoot Cuba wil stopzetten, al heeft hij daar als president van een republiek weinig invloed op.

Jeltsin bezocht in Washington het helwitte, neoklassieke Lincoln Memorial, meer pompeus dan mooi. In de tempel staat het reuzenbeeld van een president die na een burgeroorlog de Verenigde Staten bij elkaar t te houden. De bezoekende toeristen bestormden hem en Jeltsin gedroeg zich als een handen schuttende en baby's kussende Amerikaanse politicus. Vorig jaar had zijn rivaal Gorbatsjov een dergelijke ontmoeting met het Amerikaanse volk.