Premier Pavlov slaat terug in strijd rond nieuw unieverdrag

MOSKOU, 19 JUNI. Premier Valen(tin Pavlov van de Sovjet-Unie heeft het benauwd gekregen. Hij dacht de rechterhand te kunnen worden van de meester maar nu keert die zich tegen hem. President Michail Gorbatsjov, het Russische staatshoofd Boris Jeltsin en de acht andere republikeinse leiders zijn bezig heel subtiel een soort constitutioneel staatsgreepje uit te voeren tegen hem en het door conservatieve partijgangers en klassieke imperialisten beheerste centrale parlement van de unie.

Gorbatsjov had Pavlov al eerder in zijn hemd gezet door nadrukkelijk zijn eigen adviseur Primakov en vice-premier Sjtsjerbakov (een nieuwe ster) naar voren te schuiven als de architecten van het nieuwe economische programma waarop de zeven industriele mogendheden (G-7) moeten intekenen. Daarmee maakte Gorbatsjov aan Pavlov impliciet duidelijk dat hij zijn taak, na de impopulaire geldsanering en prijshervorming, heeft volbracht en dus kan gaan. En nu zit de president in een villa buiten Moskou te onderhandelen over het nieuwe unieverdrag en de aanwending van eventuele financiele hulp uit het Westen in plaats van in het parlement te verschijnen om er, samen met de premier, met de volksvertegenwoordigers te discussieren over het anti-crisisprogramma van de regering.

Pavlov poogt hem thans met gepaste munt terug te betalen. Nu het nieuwe unieverdrag in concept zo goed als gereed is en Gorbatsjov en Jeltsin zich ongekend broederlijk opmaken voor de grote sprong westwaarts voelt Pavlov zich ineens gedwongen om voor zijn leven te vechten en ontpopt hij zich, in het voetspoor van zijn gemankeerde voorganger Nikolaj Ryzjkov, als het plechtanker der oude communistische garde.

Maandag kritiseerde Pavlov in het parlement daarom eerst de plannen van de grote twee die zich thans ogenschijnlijk laten leiden door de econoom Grigori Javlinski, de magier diegelopen weken op Harvard-universiteit een nieuw 'Marshall-plan' heeft opgesteld.

Volgens de premier zal het plan de buitenlandse schuldenlast van de Sovjet-Unie alleen maar vergroten en zal het land bovendien allemaal tegennatuurlijke concessies moeten doen omdat het Westen natuurlijk niet om “onze ogen” alleen betaalt. Vervolgens kondigde Pavlov onverhoeds aan dat de tijd nu rijp is om zijn kabinet extra volmachten te geven.

verzoek van maandag viel meteen in de vruchtbare bodem der samenzwering. Maandag hadden namelijk ook de minister van binnenlandse zaken Boris Pugo, diens collega van defensie maarschalk Dmitri Jazov en KGB-chef Vladimir Krjoetsjkov achter gesloten deuren vergaderd met een parlementaire commissie. Ze zouden daar Pavlov hun volledige steun hebben geboden, wisten twee volksvertegenwoordigers gisteren te vertellen. Het coup-spook stak aldus zijn kop weer op.

Pavlov kreeg vooralsnog niet wat hij wilde. De besluitvorming werd steren door de Opperste Sovjet tot vrijdag uitgesteld. Maar daar moest wel een interventie van Gorbatsjov aan te pas komen, die via parlementsvoorzitter Anatoli Loekjanov liet weten de kwestie eerst zelf te willen bestuderen. De resolutie van het parlement lag niettemin al nagenoeg klaar om in stemming te worden gebracht. In die concept-motie stond dat de premier van het kabinet allerhande maatregelen mag gaan nemen zonder toestemming van parlement of pident.

Hij zou ze slechts hoeven 'informeren'. Een curieuze formulering. Want hetzelfde parlement had vorig najaar dergelijke volmachten ook al aan president Gorbatsjov verstrekt en daarmee zichzelf als controlerende macht gecastreerd.

Waarom ontving Pavlov zoveel gehoor? Omdat Pavlov een ongegeneerd beroep deed op de instincten van de unie-parlementariers. De meerderheid van hen heeft niet alleen opvattingen die haaks staan op die van de nieuwe coalitie-Gorbatsjov-Jeltsin maar is ook bauwd over haar eigen politieke toekomst. Want als er straks inderdaad verkiezingen zullen worden gehouden voor een nieuwe Opperste Sovjet, zoals is afgesproken in het 'akkoord' tussen Gorbatsjov en de andere regeringsleiders, weet de meerderheid dat het feest voorbij is.

De presidentsverkiezingen in Rusland hebben vorige week schrijnend duidelijk gemaakt dat de communisten goed zijn voor slechts dertig procent van de stemmen, de som van de achterban van de onderg zeer uiteenlopende CPSU-kandidaten Ryzjkov (17 procent), Toelejev (6 procent), Makasjov (4 procent) en Bakatin (3,5 procent). Buiten Rusland is het met het electorale lot van de communisten nog treuriger gesteld. Niet voor niets waren de Estlandse communist Jevgeni Kogan en de Letse kolonel Viktor Alksnis gisteren in het parlement weer nadrukkelijk op oorlogspad. Voor hen is de huidige Opperste Sovjet van de unihelemaal van levensbelang.

Maar hoe belangrijk is dit verzet op de keper beschouwd? Op precies hetzelfde moment dat in het unieparlement de trom werd geroerd, maakte Gorbatsjov indirect duidelijk hoe serieus hij Pavlov en het parlement nog neemt. “Niet dramatiseren”, aldus diens woordvoerder Vitali Ignatenko. Pavlovs kritiek op Javlinski kon de president niet imponeren, omdat het 'anticrisisprogramma' van de premier zelf immers ook veel “blinde vlekken” heeft. Ach ja, zo zei Ignatenko, de “chef van het kabinet heeft natuurlijk het recht om zijn twijfels teuiten “maar we gaan wel voorwaarts naar de G7”.

De presidentiele adviseur Grigori Revenko, die een grote rol speelt bij de opstelling van het nieuwe unieverdrag dat nu op een haar na gereed is, onthulde even later een van de achterliggende bijkomstigheden van de huidige grote coalitie: via het nieuwe unieverdrag en het 'negen-plus-een-akkoord' tussen Gorbatsjov, Jeltsin en de anderen kan de weerspannige Opperste Sovjet worden uitgeschakeld. De nieuwe Sovjet-Unie zal gefundeerd zijn op de republieken. Die zijn er de stichters van. Dat feit kan niet door welk orgaan dan ook worden weggeblazen”, aldus Revenko. En dat streven naar meer macht voor Pavlov? “Niet nodig. Meer macht maar minder daden, dat zal het resultaat zijn”.

Maar daarmee is de tegenstand nog niet ontmanteld. In Moskou is op dit moment een zeer gecompliceerde strijd gaande tussen de ten minste drie uitvoerdende machten die de unie nu rijk is (het staatshoofd, de premiern het parlement). Een klassiek parlementair democratisch gevecht. Een van de partners heeft zich vooralsnog niet gemeld: parlementsvoorzitter Loekjanov, een kameleon die altijd deed alsof hij het maatje van Gorbatsjov was maar wel degelijk eigen opvattingen heeft.