De trauma's van de post-apartheidsatschappij; Geweld laat nog jaren sporen na

Winnie Mandela heeft veel voor- en tegenstanders in de internationale pers die zich de laatste weken niet onbetuigd hebben gelaten. Dat zij haar boekje te buiten is gegaan wisten we allang - de echte aantasting van haar geloofwaardigheid kwam in 1988-9 toen de anti-apartheids organisaties zich van haar distantieerden onder de paraplu van het UDF. Afgaand op de commotie in de media rondom haar veroordeling door een rechter, geniet het Zuidafrikaanse rechtssysteem blijkbaar dezelfde geloofwaardigheid als rechtssystemen elders in de geciviliseerde wereld. Aan deze geloofwaardigheid wordt echter in Zuid-Afrika zelf door de meeste mensen diep getwijfeld - en niet ten onrechte gezien de bevooroordeeldheid van zowel de principes als de toepassing van het systeem de afgelopen decennia.

Winnie Mandela is niet van haar voetstuk gevallemdat zij is veroordeeld. Integendeel, dit zal het geloof in haar als 'moeder der natie' in sommige kringen juist (weer) vergroten. Ook zij die denken dat Winnies veroordeling afbreuk zal doen aan de steun die zij onder de mensen geniet, maken een serieuze beoordelingsfout. Haar betrokkenheid bij geweld betekent niet dat zwarte Zuidafrikanen zich van haar zullen afkeren. Geweld is voor veel Zuidafrikanen minder schokkend dan voor ons en het is al jaren een integraal onderdeel van vrijheidsstrijd, vooral voor de jeugdige ANC-aanhangers.

Het is oorlog in Zuid-Afrika en het ANC (en anderen) zijn het verzet. De jongeren - die zo'n belangrijke rol hebben gespeeld in het forceren van veranderingen - vormen de harde kern van de Winnie-supporters. Zij beschouwen Winnie Mandela als een heldin en dat zal door haar veroordeling niet veranderen. Daar komt bij dat de jeugd een belangrijk deel van de radicalere linkervleugel van het ANormt. Deze groep is op dit moment duidelijk teleurgesteld in de zeer gematigde benadering van Nelson Mandela. Het is onwaarschijnlijk dat het ANC Winnie Mandela zal verloochenen waardoor het risico van verdere vervreemding van de jeugdige aanhang reeel wordt.

Waarom zijn wij in het buitenland blijkbaar wel bereid een bevinding van een Zuidafrikaanse rechtbank zonder meer te accepteren? Een eerlijke rechtszaak is niet voor iedereen in Zuid-Afrika vanzelfsprekend. Afgezien van het feit dat de Zuidafrikaanse wetten onrechtvaardig zijn, is het systeem bevooroordeeld in de toepassing van wetten en bovendien keihard in het opleggen van de strafmaat.

Zelfs een universeel basisprincipe als gelijkheid voor de wet wordt niet toegepast. Er zijn vele voorbeelden van de bevooroordeeldheid van Zuidafrikaanse rechters (onderzoek heeft bijvoorbeeld aangetoond dat rechters geneigd zijn zwarte verkrachters veel makkelijker ter dood te veroordelen dan blanke verkrachters).

In Zuid-Afrika zijn wetten ingevoerd 'met terugwerkende kracht' - dat wil zeggen pas achteraf werd bepaald dat handelingen strafbaar waren - hetgeen indruist tegen algemeen aanvaarde juridische principes. De 'onafhankelijke' rechterlijke macht paste deze wetten nog toe ook.

Stel dat Winnie Mandela blank was geweest. Een blanke vrouw die er voor zorgt dat een stel zwarte jongens wordt 'gered' uit handen van een blanke homoseksuele priester, vervolgens de zonrs naar haar huis laat brengen en weet dat haar zwarte bedienden de jongens voor straf een goed pak slaag geven. Ontvoering ('de redding') en medeplichtigheid aan mishandeling ('ze wist dat ze gestraft werden en deed niets') is uiteindelijk het enige waaraan ze schuldig bevonden is. Rechtlijnige commentators zullen tegenwerpen dat ras (of Winnies status en positie) niets afdoet aan de feiten. Misdaad is misdaad en dat moet worden bestraft. Maar in Zuid-Afrika speelt ras nu jst wel een rol en een rechter zou ongetwijfeld heel anders tegenover een vergelijkbaar geval met een blanke verdachte gestaan hebben.

We moeten accepteren dat in Zuid-Afrika een toestand van burgeroorlog heerst en dat de rechtbank door veel zwarten wordt beschouwd als het instituut dat de wetten van een blanke minderheid handhaaft met als voornaamste oogmerk niet rechtvaardigheid, maar de bescherming van de belangen van de blanke minderheid. Veel verdachten van politiek genspireerde misen weigerden de bevoegdheid van de Zuidafrikaanse rechters te erkennen. Uiteraard werden zij veroordeeld. Sommigen worden nu vrijgelaten en als helden verwelkomd in de gemeenschap. Nog steeds erkennen zij het systeem dat hen gevangen zette niet en niet alleen zij maar het overgrote deel van de bevolking verwacht geen 'rechtvaardigheid' van het systeem.

Het rechtssysteem wordt gewoonweg niet erkend en kan daarom ook niet functioneren. Zelfs de getuigen a cge verdwijnen op onverklaarbare wijze. De mensen hebben andere manieren gezocht om hun geschillen te beslechten, zoals bijvoorbeeld de 'People's Courts' die in de townships zijn ontstaan. Het niet erkennen van gezag en de daaruit voortvloeiende alternatieve structuren is in zekere zin vergelijkbaar met wat er in Nederland tijdens en vlak na de bezetting gebeurde. In een situatie van oorlog werd recht gesproken (inclusief soms doodsstraf) over andere Nederlanders die met het niet-erkende systeem collaboreerden. In Zuid-Afrika is de situatie nog complexer omdat het onderdrukkende systeem in verband met de chaotische veiligheidssituatie jarenlang absoluut niet in staat was het gezag van het ondergrondse systeem te beperken. Op dit moment bestaan er zelfs plannen om de 'People's Courts' gedeeltelijk op te nemen in de officiele structuur.

Het rechtssysteem in Zuid-Afrika functioneert volkomen kunstmatig, zoals veel blanke structuren (parlnt, thuislandensysteem) en het verdient ook in het buitenland geen aanzien.

Duidelijk is dat Winnie Mandela bij het internationale publiek en in blank Zuid-Afrika niet dezelfde sympathie geniet als haar man - maar sympahtie is iets anders dan rechtvaardigheid. Persoonlijk kan ik mij eerder verplaatsen in haar bitterheid en radicalisme dan in de vergevingsgezindheid van haar man. Nelson Mandela is nu eenmaal een werkelijk uitzonderlijk mens. Dage(JHijkse confrontatie met geweld laat op de meeste gewone mensen sporen na, soms zelfs generaties lang zoals ook Nederland heeft ondervonden. Wat dat betreft moeten we nog het ergste vrezen voor de trauma's van de post-apartheidsmaatschappij, die er ongetwijfeld eens zal komen.

Ondanks de inspanningen van een aantal rechtvaardige rechters die binnen het systeem een eenzame strijd leveren, zijn belangrijke veranderingen nodig voordat het Zuidafrikaanse rechtssysteem geloofwaardigheid verdient. Tot dan dienen alle bevingen van een dergelijk systeem met een gezonde dosis achterdocht ontvangen te worden - in binnen- en buitenland - of ons gevoel ons nu zegt dat iemand schuldig is of niet.