Indiase invallen

De impressie van De Swaan over zijn verblijf in India (Zaterdags Bijvoegsel, 25 mei jl.) - overigens een beeldend en persoonlijk geschreven stuk, zonder de geforceerde afstandelijkheid die de geschriften van veel andere sociale wetenschappers zo onverteerbaar maakt - bevat een passage over de wijze waarop mensen die zich niet achter muren (kunnen) afzonderen elkaars privacy toch overeind houden door een strikte beheersing over de eigen blikrichting: 'gaze, not space', ook als het gaat om poepen en wie weet wat nog meer. De Swaan brengt dit als een wat exotische aanpassing aan een situatie die anders onhandelbaar zou worden.

Hij wekt hiermee de indruk over het hoofd te zien dat soortgelijke aanpassingen ook hier in het westen de normaalste zaak van de wereld zijn.

Nu is enige selectieve blindheid bij het waarnemen van andere culturen eerder regel dan uitzondering: we zien wel de verschillen, maar niet de overeenkomsten met onze eigen cultuur, blind als we zijn voor de vanzelfsprekendheden in ons eigen leven. Toch valt dit in het geval van De Swaan op. Ten eerste omdat hij gewend is op een produktieve wijze over culturen na te denken, ten tweede omdat hij bekend is met het werk van Goffman. Deze laatste voert in verschillende boeken de termen 'civil inattention' en 'tactful blindness' op, begrippen die betrekking hebben op soortgelijke verschijnselen als De Swaan beschrijft. Zoals wij onlangs hebben beschreven in 'De inrichting van de werkelijkheid' en 'De vanzelfsprekende taal' (Boom, 1991), is een van de belangrijkste functies van elke cultuur de regulering van de verdeling van de aandacht van haar leden.

Ook wij hier in het Westen letten voornamelijk ope dingen waarop we worden verondersteld te letten. Zo richten we onze werkelijkheid in op een manier die we delen met de andere leden van onze cultuur en voorkomen we dat we ons verliezen in situaties en contacten die ons afhouden van onze cultureel bepaalde doeleinden. We leren dit onze kinderen expliciet aan: ''Kijk waar je loopt'', ''kijk wat je doet'', ''kijk voor je'', ''zit die meneer niet zo aan te gapen'', of algemener: ''let op'', waarbij het obct van al die aandacht afhangt van de situatie in kwestie.

Opvallend in het stuk van De Swaan is verder de elegantie en doeltreffendheid waarmee zijn Indiase gastheer dit verschijnsel weet te omschrijven. Betreft het hier een Indiase collega van De Swaan, of vloeit dit voort uit de cultureel bepaalde, meer expliciete aandacht voor het sociale en interpersoonlijke domein in India?

Naschrift Abram de Swaan De briefschrijvers lazen heen over een n die meteen voorafging aan de passage waarop zij commentaar hebben. Ik schreef: ''...

net zoals in het onreine Nederland de voorbijgangers poepende en parende honden wel zien, maar toch niet opmerken.'' De inzenders leveren dus het onweerlegbaar bewijs dat selectieve blindheid ook in dit land voorkomt.