Verhaal voor Sam

In de serie de omgekeerde illustratie gaat het beeld vooraf aan de tekst. Joost Zwagerman verzon bij een tekening van Sandra Derks een verhaal over een jongen die verstand heeft van popmuziek, honkbal en literatuur en die alleen in toeval gelooft.

SANDRA DERKS Sandra Derks is in 1960 geboren in Maastricht. Zij studeerde in 1984 af aan de Rietveldacademie in Amsterdam. Ze maakt schilderijen en ilustraties en exposeert sinds 1982 in binnen- en buitenland.

Verhaal voor Sam I Want 2 Be All Of The Things U Are To Me Prince (uit: If I Was Your Girlfriend)

Kijk, dit is Sam. Hier staat zijn naam. En daar, even verderop, staan zijn schoenen. De schaduw van die schoenen bevalt hem nog het best. De schaduw maakt hem meisje, het meisje van zijn dromen. In de schaduw van zijn liefje geeft die ander hem haar naam. Sam heet dan Sammie, van Suzan.

Begrijp je? Sam wordt dit jaar achtentwintig. We zijn even oud. Ik vertrouw op Sam. Er is veel wat hij al weet. Hij heeft verstand van popmuziek, honkbal en Angelsaksische literatuur.

Hij weet precies waar je lekker kunt eten in de stad. Hij spreekt vier vreemde talen. Sam heeft hoogtevrees, dus e is tenminste een officiele angst die hem niet vreemd is. Toen hij een blauwe maandag kunstgeschiedenis studeerde, las hij veel over de Prerafaelieten. Als hij zich op zijn gemak voelt, kan hij daar met aanstekelijke geestdrift over vertellen. Hij weet de weg in veel Europese steden. En wanneer je hem liedjes van Elvis Presley laat horen, weet hij precies in welk jaar ze zijn opgenomen.

Voor alles wat hij weet en niet weet heeft hij geen verklaring. Ik vind dat dat hem siert. De tekst is Sam bekend, uitleg kan hij niet geven. Er bestaat geen uitleg, geen reden, oorzaak of verklaring; er bestaat alleen maar toeval, dat is waar hij in gelooft.

Sam is vaak onder de indruk van mensen die zeggen niet in het toeval te geloven. Het is een krachtige manier om duidelijk te maken niets aan het toeval over te willen laten. Als een samenloop van omstandigheden die hem volstrekt toevallig voorkomt door een ander wordt bestreden met gebruikmaking van verleidelijke sofismen, Zenboeddhistisch klinkende one liners of - het indrukwekkendst - een bommentapijt van strenge, deductieve argumenten die het schijnbare toeval ontmantelen, raakt hij beschaamd en onthand. Dat die ander steevast ongelijk heeft is niet belangrijk. Toeval bestaat, maar staat niet in hoog aanzien. Wie eraan hecht, schijnt een fantasieloze schraalhans te zijn, iemand die het zich gemakkelijk maakt en te lui is om de willekeur van het moment in een groter verband te plaatsen. Geloof in en waardering van het toeval wordt doorgaans een beetje armoedig gevonden.

Het neemt niet weg dat Sam zich ongemakkelijk begint te voelen op plaatsen of bij activiteiten waar niets aan het toeval is overgelaten: in de topsport bij voorbeeld, in het bedrijfsleven, op televisie of in bepaalde boeken waar geen mus van het dak mag vallen zonder dat het een gevolg heeft.

Uitsluiting van toeval wordt daar hogelijk gewaardeerd want is het beste bewijs voor uitmuntend management, talentvolle souplesse, raffinement of substantiele kunst.

Ik heb gezocht naar dwingende verklaringen die de willekeur zouden weerspreken, maar ik kan het niet helpen: het was volslagen toevallig dat Sam op dezelfde dag een boek las en een film zag over de poging in te grijpen in eigen of andermans verleden.

Eerst het boek. Het is van Julian Barnes en heet Before she met me. Het gaat over een man, Geoffrey, die zoveel van zijn vrouw Ann houdt dat hij jaloers wordt op haar verleden. Voor ze hem kende was zij actrice; de liefhebbende echtgenoot pijnigt zichzelf door de obscuur geworden films op te snorren.

In achterafbioscoopjes bestudeert hij hoe zijn vrouw in enkele scenes andere mannen kust. Later bezoekt hij ook meer recente films waarin de mannen acteren die ooit, jaren her, haar tegenspeler zijn geweest. Hij bekijkt foto's uit haar kindertijd en betreurt het feit dat hij niet bij haar was toen zij twaalf, acht, zes jaar oud was. “Hij benijdde de dingen die ze aanraakte. Het frustreerde hem dat hij haar niet kon zijn, al was het maar voor een dag.” De jaloezie laait zo hoog op dat Geoffrey zijn vrouw begint te verwijten dat zij een verleden heeft. De roman eindigt met bloeddorst en geweld.

Sam vond Before she met me een verontrustend boek. Dat kan ik me voorstellen. Het ging tenslotte over een nare, aardse vorm van zielsverhuizing. Sam werd er ongedurig van. Hij wilde de zinnen verzetten. Een beetje tv-kijken dus maar - en ai, daar viel Sam in de eerste scene van Back to the future, een Amerikaans kassucces van een jaar of wat geleden. In de film reist een tiener terug in de tijd in een wonderauto, in elkaar geknutseld door de plaatselijke dorpsgek. De jongen uit de jaren tachtig raakt ontheemd in de jaren vijftig, om precies te zijn in het jaar waarin zijn vader en moeder elkaar ontmoeten. Wat volgt is een vondst van de eerste orde: het meisje dat ooit zijn moeder zal zijn wordt niet verliefd op zijn aanstaande vader, een eersteklas stuntel, maar op hem, de tiener, haar zoon van de toekomst. Als in een hyperfreudiaanse Alice in Wonderland doorstaat de zoon het geflirt van zijn meisjesmoeder. Hij beseft dat hij letterlijk geen toekomst heeft als hij niet ingrijpt. De zoon dient haar aan de meelijwekkende stuntel te koppelen om zijn in het verschiet liggende geboorte te garanderen. De film is een gestroomlijnd spektakel op z'n Amerikaans, maar voor wie stilstaat bij de suggestie van een te herschikken verleden, is Back to the future een troostend eerbetoon aan de allesbepalende schoonheid van het lot dat voor een keer tot over de grens van het voorgeborchte in eigen hand kan worden genomen.

Op de roman van Julian Barnes valt weinig af te dingen, en Back to the future is een topprodukt uit de Amerikaanse amusementsindustrie, maar Sam zou zich boek noch film hebben herinnerd als er niet in zou zijn gezinspeeld op de even verlokkende als onbehaaglijk makende wetenschap dat ieder mensenleven het gevolg is van een volslagen willekeurige reeks oncontroleerbare incidenten, die ooit hebben geleid tot een al even willekeurig moment van spasmerende verstrengeling van twee mensen die later je vader en moeder zullen worden.

Sam en ik zijn het erover eens dat je het vermoedelijk nog voor je puberteit beseft: als pappa van een ander meisje was gaan houden of als mamma liever alleen had willen blijven, was jij er niet geweest. Dat is nog tot daar aan toe. Maar niet veel later leer je op school over de oneindige variaties in samenstelling van celdeeltjes, en je weet: niet jij maar een ander zou zijn geboren als pappa en mamma zich een dag, nacht, uur of minuut eerder of later hadden overgegeven aan die even beslissende als afschuwelijke verstrengeling. Beslissend! jij werd gemaakt! Afschuwelijk: ouders horen zich te onthouden van de daad, vinden kinderen beschaamd.

De mogelijkheid dat hij evengoed niet had kunnen zijn, sterkte Sam in zijn schatplicht aan het toeval. Maar 'er niet zijn', dat is wel erg definitief. Het beperkt je in je bewegingsvrijheid. Bovendien was hij er wel degelijk, dat kan ik moeilijk ontkennen. Nee, het was menselijker om te erkennen dat hij evengoed een ander had kunnen zijn.

Dit bood perspectieven. Sam ging op zoek naar wie hij allemaal had kunnen zijn. En wie hij nu precies zou willen zijn. Niet zichzelf, dat is zeker. Je moet jezelf als gegeven paard natuurlijk niet in de bek kijken - maar Sam vond en vindt het soms hoogst ongelukkig dat hij ooit is opgezadeld met zichzelf. Ik begrijp dat wel. Ik begrijp heel goed dat Sam er de voorkeur aan geeft een ander te zijn.

Toen hij verliefd werd, wist hij wie die ander was. Sam wil het liefst het meisje van zijn dromen zijn. Als dat niet gaat, als dat te moeilijk is, nou, dan is een ander meisje ook goed.

Hij stelt een eis: hij wil per se een lesbisch meisje zijn. Alleen dan kan hij de ander volgen, haar het hof maken en haar beminnen als haarzelf; alleen dan kan hij het vriendinnetje van zijn vriendinnetje zijn, in haar voetsporen treden en met alle fatsoen, devotie en edelmoedigheid dromen over haar, wier bestaan hem ooit is onthouden door chromosomen, cellen en de stand der sterren.

Daar gaat Sam. Hij trekt zijn schoenen aan. Hij heeft haar schoenen aan. Ik kijk hem aan en kijk haar na. Ik volg haar op de voet, zij roept mijn naam, ik luister naar de hare. Sammie is het meisje van mijn dromen.