Joyce Carol Oates over blanken en zwarten; Deze moord is nooit gepleegd

Joyce Carol Oates: Because It Is Bitter, And Because It Is My Heart. Uitg. Macmillan, 405 blz. Prijs (f) 62,85.

Joyce Carol Oates is een van die auteurs wier produktiviteit mij een beetje afschrikt. Ik heb nooit eerder iets van haar gelezen en hoe langer dit manco bestaat, hoe moeilijker het wordt de leemte te dichten. Welke van haar negentien romans, welke van haar verhalenbundels moet ik kiezen? Welke van haar gedichten- of essaybundels? Het feit dat ze op tamelijk jonge leeftijd al zoveel boeken op haar naam heeft staan, heeft me er lang van weerhouden om eens met eentje te beginnen. Wie weet moet haar beste werk nog komen. Wat dat betreft hebben dode schrijvers een niet mis te verstaan voordeel: hoe groot hun oeuvre ook is, het is overzichtelijk.

Because It Is Bitter, And Because It Is My Heart is haar twintigste roman en een prachtig boek. Het is een beetje hijgerig geschreven, in de tegenwoordige tijd met veel korte alinea's en lange, golvende zinnen, die vaak onderbroken worden door drie puntjes om een adempauze te scheppen. Because It Is Bitter... speelt in een klein provinciestadje in upstate New York, eind jaren vijftig en begin jaren zestig. Het thema is de wrijving tussen presentatie en authenticiteit. Het raamwerk is de tegenstellingen tussen blank en zwart.

Twee families worden gevolgd: die van Iris Courtney, enig kind van blanke ouders die gevaarlijk balanceren op de scheidslijn van nette armoe en glitterende zelfkant, en die van Jinx Fairchild, een zwarte jongen, veelbelovend als basketballer en in schoolprestaties. Het boek begint met het opvissen van een lijk uit de rivier. Het is Little Red Garlock, een tiener uit een armoedzaaiersgezin, uit het Zuiden afkomstige hillbillies.

Een jongen die geestelijk niet helemaal bij is en vooral een pest voor zijn omgeving. Het politie-onderzoek zit al snel op dood spoor en later in het boek blijkt Jinx de dader. Little Red bedreigde Iris 's nachts op straat, Jinx wierp zich op als verdediger en na aanhoudend getreiter en gegooi met stenen door de aanvaller ontstaat een gevecht op leven en dood met Iris als getuige.

Het geheim zal hen voor het leven aaneensluiten, hoe sporadisch ook de verdere contacten. De gebeurtenis markeert voor Iris het begin van haar inspanningen haar omgeving te ontstijgen. Voor Jinx is het het begin van zijn neergang, die anders misschien ook wel had plaatsgevonden, want zo liep en loopt het vaak met zwarten: op een gegeven moment wordt hard werken voor academische prestaties als een blanke manier van doen gezien, waaraan je je niet moet conformeren anders verraad je je zwarte subcultuur.

Hun beider levens staan in het teken van de onechtheid. Iris staat na de dood van haar alcoholische moeder (met haar goklustige vader had ze al eerder gebroken) min of meer alleen in het leven en bouwt als studente kunstgeschiedenis in een andere stad een geheel nieuw leven op. De schaamte over haar ouders, die veel van haar hielden maar zichzelf steeds verder de modder indraaiden, leidt ertoe dat ze een geheel andere jeugd verzint dan ze gehad heeft waarin een heldenrol is weggelegd voor een ongeneeslijk zieke moeder. Jinx krijgt een raar ongeluk bij het basketballen, wat als een vorm van zelfbestraffing gezien kan worden, waarna hij nooit meer een bal aanraakt en de plannen om met een basketbalbeurs door te studeren van de baan zijn, zodat hij als al zijn andere zwarte klasgenoten ongeschoold arbeider wordt.

Hoe langer leugens zich continueren, hoe waarachtiger ze worden. De behoefte aan opbiechten verdwijnt met de tijd, evenals wroeging, schaamte en spijt. Iris werkt zichzelf een elitair milieu in, waar ze in opgenomen wordt als het ontbrekende melkkannetje in een Wedgewood theeservies. Jinx volgt de route die voor zwarten is uitgestipeld: zwaar werk op de fabriek, trouwen, kinderen krijgen, en alleen zijn moeder betreurt dit verloop en wanhoopt bij vlagen over de gemiste kans van haar favoriete zoon van wie zij zulke hoge verwachtingen koesterde.

PIANO

Het knappe van Because It Is Bitter... is dat het aan de oppervlakte lijkt alsof de gedeelde verantwoordelijkheid voor de doodslag de motor is voor de hoofdpersonen - datgene wat hen voor de rest van hun leven tekent. Maar de moord is uiteindelijk niet meer dan een incident. Iris wil vooruit komen in het leven en beseft maar al te goed dat een verhouding met een zwarte (Jinx is de enige op wie ze ooit verliefd is geweest) die ambitie niet verder zal helpen. Jinx was ooit getalenteerd en veelbelovend en zou met de helft van zijn talent en een andere huidkleur moeiteloos geslaagd zijn in het leven. Zijn verhaal is even tragisch als dat van het meisje uit Carson McCullers' The Heart Is A Lonely Hunter: zij luistert 's nachts, verstopt in de struiken, naar klassieke muziek die uit de ramen van de huizen van rijke mensen klinkt.

Muziek is haar grote liefde en later wil ze pianiste worden. Maar als de zomer voorbij is, gaat ze make-up gebruiken en met jongens uit. De piano is kinderachtig geworden.

Iedereen doet zelfstandig zijn keuzes, maar wat stellen die keuzes eigenlijk voor? Zo weinig dat zelfs een moord in het verleden geen uitgesproken gewicht in de schaal legt. Zoals je je voordoet tegenover de buitenwereld, zo ben je. Er is niets authentiekers dan de buitenkant. Het is de kern van het probleem van alle minderheden, even bitter als onontkoombaar.