Derde deel van Westerse steun dreigt in Russische defensiekas te verdwijnen; 't Is te laat om iets te veranderen

Het Westen staat weer eens op zijn kop over de ontwikkelingen in de Sovjet-Unie:t smeulend vuur in de restanten van de Gorbymanie kan opnieuw oplaaien tot een allesverzengende bosbrand. 'Nieuwe trends' in Moskou dwingen Westerse politici tot ongebruikelijke oplossingen. Zo heeft de Groep van Zeven leidende industrielanden Michail Gorbatsjov uitgenodigd voor overleg na haar topoverleg volgende maand in Londen. Vandaar dat het misschien nu de tijd voor Londense bookmakers is om weddenschappen te acceptereMet als inzet de vraag of het Westen hem al dan niet het geld zal geven waar hij op uit is.

Waar gaat het eigenlijk om? Vanwaar alle commotie? Het Westen is een tijdje geleden opgehouden de afgezanten van Gorbatsjov serieus te nemen, aangezien iedereen heel goed weet dat hun chef gewoonlijk het ene zegt, het andere ondertekent en weer iets anders doet. Er is nu evenwel een nieuw gezicht onder de verfoeilijke vertegenwoordigers van de oude garde: dat van Grigori Javlinski, een je indrukwekkende econoom die bekendheid kreeg door zijn werk aan het 'Vijfhonderd dagen plan' voor economisch herstel, dat vorig jaar werd afgewezen. Velen in het Westen zien Gorbatsjovs steun voor het economisch hervormingsprogramma waar Javlinski met deskundigen van de Harvard Universiteit aan werkt als een voorbode van een belangrijke koerswijziging van de Sovjet-leider. Die conclusie is wel heel voorbarig; dat blijkt uit het plan zelf als ook uit het commentaavan vice-premier Vladimir Sjtsjerbakov die als lid van een Sovjet-delegatie kot geleden in Washington met president Bush heeft gepraat. De delegatie naar Washington werd geleid door Gorbatsjovs adviseur Jevgeni Primakov, dezelfde die tijdens de vreselijke genocide van januari 1990 in Bakoe juist in die stad een speciale missie uitvoerde. Sjtsjerbakov heeft tegengesproken dat er verband bestaat tussen financiele hulp van het Westen en politieke hervormingen.

Bovendien zijn Javlinski's hervormingsgezinde plannen op geen enkel punt in tegenspraak met de strategische koers van Gorbatsjov. Ten eerste is Javlinski voorstander van een uniform plan om alle republieken uit de crisis te helpen; het centrum zou een uitzonderlijk belangrijke taak toebedeeld krijgen in de econmomische en politieke hervormingen en ten tweede blijft Javlinski, geheel conform de geest van de bolsjewistische dialectiek, in de mogelijkheid geloven om processen te beheersen binnen ideaal-opgestel(de theoretische schema's. Natuurlijk gaat het nu in Harvard uitgedokterde plan wel iets verder dan het Ryzjkov-Abalkin-plan en premier Pavlovs anti-crisisparodie. Maar een enkel cruciaal nadeel doet alle goede bedoelingen van de opstellers teniet: de voorziene actieve bemoeienis van de staat met het economisch leven tijdens de uitvoering van hervormingen maakt het onmogelijk het belangrijkste politieke probleem op te lossen; het probleem hoe het socialisme moet worden ontteld. Er dient geen twijfel over te bestaan dat Gorbatsjov tegen elke radicale verandering in de bestaande sociale structuur van het land is. De privatisering en de gelijke juridische status van alle eigendomsvormen kan met een beetje goede wil worden voorgesteld als hoedanigheden van het 'verbeterde socialisme'. Zonder grondwettelijke garanties voor particulier bezit van grond en de produktiemiddelen blijft de privatisering echter een monopolie van de staatsbureaucraten die de privatiseringsfondsen beheren. Onder die omstandigheden worden Westerse kredieten die Gorbatsjov in staat zouden stellen te manoeuvreren tussen de Sovjet-bureaucratie en de nieuwe republikeinse regeringen, zijn troefkaart in de strijd om zijn persoonlijke macht.

Tijdens de reis van Primakov en Javlinski naar Washington overspoelden de Sovjet-media het publiek met verslagen over het succes van de missie.

Die aandacht was essentieel voor de versteviging van het wankelende vtrouwen van het publiek in het internationale prestige van de Sovjet-president. Het belangrijkste doel was echter de staatsorganen ervan te doordringen dat in een noodgeval het prestige van Gorbatsjov kan worden omgezet in harde valuta. Terugkerend naar het programma van Javlinski moet ik ook vermelden dat hij, meegesleept door de enorme omvang van de economische problemen, instemt met de bevriezing van de politieke hervormingen, hetg betekent dat de ontwikkeling van de Sovjet-Unie zich binnen een 'Chinees model' gaat voltrekken. Mogelijk tracht Javlinski de aandacht af te leiden van de oorlogsindustrie, een monster dat de laatste reserves van de totalitaire staat verslindt.

Ondanks het gigantische tekort op de staatsbegroting nemen de uitgaven van de strijdkrachten voortdurend toe. De strijdkrachten en de aanverwante industrieen leggen beslag op ongeveer een derde van de totale produktiecapaciteit vanhet land. Men kan zich afvragen of dat betekent dat een derde van de hulp waarom het Westen wordt gevraagd terecht komt in deze allesdominerende sector, die de hele Sovjet-economie vertrapt. Ik zal niet ontkennen dat Westerse hulp van uitzonderlijk belang is voor Rusland en de andere republieken die door het communisme zijn geruneerd. Maar als het geld door de centrale regering wordt uitgedeeld, verdwijnt het onvermijdelijk in de Bermuda Driehoekan de Sovjet-economie zonder invloed van enig belang uit te oefenen op het verloop van de hervormingen. Het is verbazingwekkend dat Westerse politici bij het oplossen van de vraag hoe de Sovjet-Unie moet worden geholpen voortdurend voorbijgaan aan de historische ervaring van democratische landen die leert dat vooruitgang wordt gegarandeerd door een toename van de rol van particulier kapitaal. Volgens schattingen van de Sovjet-vereniging van cooperaties heeft de particuliere sector vorig jaar een winst van dertig miljard roebel gemaakt, teijl de staatssector een verlies leed van zeventig miljard roebel. Begin dit jaar nam de particuliere sector tien procent van het bruto nationaal produkt voor zijn rekening. Er is derhalve aan de horizon een kracht verschenen die een vreedzame benadering van de democratie en de vrije markt garandeert.

Wie dat niet beseft, laat een historische mogelijkheid lopen. Westerse regeringen zouden bij de kredietverlening niet moeten gokken op een banksysteem dat niet naar behoren functioneert maar van Gorbatsjov en andere Sovjet-leiders moeten eisen dat het vrije ondernemerschap zich ongehinderd kan ontwikkelen. Een radicale verandering in het politieke en economische klimaat van de Sovjet-Unie zal de weg openen voor Westers kapitaal op de Sovjet-markt - niet ten behoeve van hypothetische projecten maar voor deelname aan werkelijke transacties voor werkelijke winst. Ik vrees dat het al te laat is om iets te veranderen. Er wordt in het Westen teveel invloed uitgeoefend door mensen voor wie een afwijzing van steun voor Gorbatsjov zou neerkomen op de erkenning dat ze zelf politiek hebben gefaald. En hoe kan men de Franse, Duitse en Italiaanse banken en bedrijven in de steek laten die de leiders van hun land hebben vertrouwd en willekeurig hebben geinvesteerd in de 'perestrojka'?

Tenslotte staan ze nu met wanhoop in het hart in de rij te wachten tot Moskou zijn multimiljardenschulden terugbetaalt. Gorbsjov beseft drommelsgoed hoe de zaken ervoor staan. Politiek pokeraar als hij is, heeft hij alles op een kaart gezet: op de kaart van honderd miljard dollar. En de Westerse leiders hebben een voor een hun beurt voorbij laten gaan uit onwil iemand bankroet te verklaren die zichzelf tot partner heeft uitgeroepen. Zal president Bush een eind kunnen maken aan die morele capitulatie en Gorbatsjov kunnen dwingen kleur te bekennen door zijn kaarten op tafel te ggen? Kan hij dat niet, dan zullen toekomstige generaties in zowel Oost als West moeten betalen voor de daden van politici die hun eigen belangen boven die van onze toekomst hebben geplaatst. Terwijl Gorbatsjov vorige week in Oslo de Nobelprijs in ontvangst nam, zetten de Azerbajdzjaanse Zwarte Baretten, ondersteund door het Sovjet-leger, de gedwongen ontruiming van Armeniers voort uit gebieden van waaruit mijn grootouders van moederzijde zestig jaar geleden naar Bakoe kwamen. Gepubliceerd met toestemming van The Wall Street Journal, 1991 Dow Jones Company Inc. Militaire parade in Moskou - december 1990. Ondanks het gigantische tekort op de staatsbegroting van de Sovjet-Unie nemen de uitgaven van de strijdkrachten steeds toe.