Demonen van chaos liggen op de loer

Voorstelling: Beeldbeschrijving van Heiner Muller, geproduceerd door Theater Frascati. Vertaling: Gerardjan Rijnders; regie: Tonny Vijzelman; spel: Luutgard Willems. Gezien 11-6 Theater Frascati, Amsterdam. Te zien t-m 15-6 aldaar.

Het decor van Beeldbeschrijving stemt weemoedig; het verbeeldt een soort chapelle ardente met kaarsen, een oude afgeroste Cadillac die nooitmeer zal rijden, een ontroerend jongens- of meisjeskamer-pick-upje en een met fluweel bekleed tweezitsbankje, waaroverheen een bruidsjurk is gedrapeerd. Ook de muziek die klinkt ademt de stemming van de dood: de aria van Purcell met het vers Remember me, but forget my fate en het smachtende The man I love van Billy Holiday. Is de voorstelling een litanie? Zeker. Ter ere van wie? Daarover is net zoveel te zeggen als de tekst - een bladzijde of wat - lang is, misschien zelfs meer. Met Beeldbeschrijving geeft Heiner Muller een obsessieve, verbale versie van een schilderij dat gaandeweg tekst en voorstelling steeds meer een imaginair werk begint te worden. Een vrouw, geamputeerd door het beeldkader, vervult aanvankelijk slechts een kleine rol in het schilderij, tot ze de hoofdrol krijgt. Actrice Luutgard Willems identificeert zich met deze denkbeeldige vrouw en vertolkt haar gevoelens van eenzaamheid, verlatenheid en vangen. Ze kan fenomenaal zingen, Luutgard Willems. Terwijl ze zich wringt in een lange jurk die pijn doet aan je ogen van lelijkheid geeft ze een hartbrekende vertolking weg van The man I love. Ondertussen heeft ze met lippenstift haar mond en wangen met hels rood toegetakeld. En dat alles tegen de achtergrond van een sleeping beauty als een klassieke Cadillac. Deze verbinding tussen liefde en een auto uit voorbije, vergleden tijden treft mij meteen in het hart. Beeldbeijving is een tekst die, zoals veel van Heiner Muller, tegen de grens van de abstractie duwt. De beschrijving van het geschilderde landschap krijgt op tweederde een ongelooflijke breuk: “Of is alles anders?' vraagt de actrice zich af.

Juist heeft ze haar vastomlijnde spel gespeeld en de vrouw die ze vertolkt een plek gegeven tussen haar dromen en teleurstellingen, of alles moet anders. Ze ontaardt in een woedend gejammer, zingt Remember me, but forget my te (woorden die je, nadat je ze eenmaal hebt gelezen of gehoord, nooit meer loslaten) en maakt duidelijk dat heel haar wereld van illusie ineenstort. Luutgard Willems maakt van de compacte monoloog een labyrint waarin zij, evenals de toeschouwer, ronddwaalt. Dat geeft haar tekstbehandeling en uitbeelding spanning. Ze heeft zoveel innerlijke overtuiging als toneelspeelster, dat ze het niet nodig heeft opsmuk te gebruiken. Op veel momenten, te veel naar mijn smaak, wil ze graag laten zien hoe snel ze een overgang kan makef hoe ze bepaalde technieken van het toneelvak beheerst. Overbodig, die franje. Boven brandende kaarsjes hangen de gebroken lijsten van schilderijen. Dit detail is symbolisch, want alles in de monoloog van Muller is gebroken.

Het venijnigst is wel dat de tekst een vertoog is over hoe de illusie in rook opgaat. Die zweepslag van een zin: “Of is alles anders?' markeert eigenlijk een verschrikkelijk inzicht, namelijk dat alles helemaal niet harmonisch en voorstelbaarrealistisch is, maar dat de demonen van chaos en teleurstelling op de loer liggen. Zo beschouwd is Beeldbeschrijving niet de illustratieve uitbeelding van een monoloog, maar is deze tekst er een over het toneelspel zelf: eerst is er de illusie dat theater (en dus het schilderij) de werkelijkheid kan uitbeelden, maar in deze tijd is het inzicht doorgebroken dat de illusie van de uitbeelding voorbij, en voorgoed voorbij is. Dat kan de mens radeloos stemmen: Luutgard illems heeft op de adem van Heiner Muller ons die radeloosheid laten proeven.