Italianen stemmen massaal voor politieke verandering

ROME, 11 JUNI. De overweldigende meerderheid waarmee de Italiaanse kiezers hebben gekozen voor afschaffing van de meervoudige voorkeurstem, die stemfraude en controle op de kiezer mogelijk maakte, wordt gezien als eenassale roep om politieke verandering.

Nog nooit bij een referendum hebben de kiezers zich zo unaniem uitgesproken: 95,6 procent stemde voor afschaffing van de voorkeurstem, 4,4 procent was tegen. De poging om het referendum te sabotereren door de kiezers op te roepen thuis te blijven, is volledig mislukt: 62,5 procent van de kiesgerechtigden ging stemmen, ruim boven de norm van de helft plus een die moest worden gehaald om de uitslag te laten gelden.

Deze uitslag heeft een weerslag op het politieke systeem die verder gaat dan de afschaffing van de meervoudige voorkeurstem, schreef La Stampa vanmorgen in een commentaar.

De krant wees erop dat ook in het zuiden, waar onder politici en mafiosi het meeste verzet bestond tegen afschaffing van een van hun middelen om de kiezer te controleren, het quorum op de meeste plaatsen is gehaald.

“Een dergelijke homogeniteit (...) laat een grote wens omveranderingen zien, een groot verlangen om aan de politici te laten weten dat de Italianen de huidige gang van zaken niet langer accepteren”, aldus de krant.

De uitslag betekent een persoonlijke overwinning voor de Sardijnse christen-democraat Mario Segni. Hij heeft de campagne geleid om de 500.000 handtekeningen op te halen die nodig zijn om een referendum te kunnen houden, hij moest hetevecht aangaan met de onverschilligheid van zijn eigen partij en de oproep om niet te gaan stemmen van de socialistische leider Bettino Craxi.

In een eerste reactie zei Segni dat dit nog maar de eerste van een reeks hervormingen zou zijn om de Italiaanse politiek beter te laten functioneren. Het was aanvankelijk zijn bedoeling om het referendum niet alleen te houden over afschaffing van de meervoudige voorkeurstem, maar ook over een aantal wijzigingen in het systeem van evenredige vertegnwoordiging, die in de richting zouden gaan van een meerderheidsstelsel. Een uitspraak van het Constitutionele hof in januari heeft dat onmogelijk gemaakt. Segni zei dat hij deze voorstellen nu opnieuw aan de orde zal stellen.

De bijna unanieme uitspraak van de kiezers is volgens hem een signaal aan de politieke partijen dat het, na jaren van vruchteloze discussie over institutionele hervormingen die de politiek meer daadkracht moeten geven en dichter bij de kiezer moeten brengen, nu tijd is vor daden.

De uitspraak is ook een protest tegen de partitocrazia, de dominerende rol die de partijen in de Italiaanse samenleving vervullen. De openbare werken worden uitbesteed via de partijen, de gezondheidszorg en de staatsbanken zijn in handen van de partijen, over het lot van de kabinetten wordt beslist door de partijsecretarissen.

Het referendum laat zien dat de Italiaanse kiezers een directere invloed willen hebben op het bestuur, zei president Cossiga gisteravond in een interview dat gelijktidig op de drie netten van de staatszender RAI werd uitgezonden. Deze uitspraak kon Segni onderschrijven, maar niet de uitwerking ervan. Cossiga zei dat de kiezers zich indirect tegen het zittende parlement hebben uitgesproken, omdat dit is gekozen op basis van het systeem van de meervoudige voorkeurstem. Hij wilde met de premier en met de voorzitters van de twee Kamers overleggen, om daarna mogelijk het parlement te ontbinden en vervroegde verkiezingen uit te schrijven.

Volgens Segni zou at in strijd zijn met de geest van de uitslag. Hij zei dat dit juist een oproep aan het parlement was om ernst te maken met de plannen voor institutionele veranderingen in plaats van weer tijd te verliezen met onderlinge politieke strijd.

De grote verliezer van het referendum is de socialistische leider Bettino Craxi. Hij had de kiezer opgeroepen weg te blijven uit de stembureaus, in een machiavellistische poging het referendum te saboteren door te voorkomen dat het quorum zou worden gehaald. Volgens hem ging het om een kleine verandering die de aandacht afleidt van werkelijk ingrijpende wijzigingen in het politieke stelsel.

Hierbij denkt hij in eerste instantie aan invoering van een presidentieel stelsel. Ook Cossiga pleitte gisteravond opnieuw daarvoor. Craxi heeft steeds gezegd dat hij daarover een referendum wil houden om de kiezer te laten beslissen, maar na zijn verzet tegen dit referendum klinkt dat pleidooi wat vreemd.

Een andere verliezer is Umbero Bossi, de leider van de Lega Nord. Deze protestpartij in Noord-Italie, die zich fel heeft gekeerd tegen de vriendjespolitiek en de corruptie in de politiek en het overheidsapparaat, had de kiezers ook opgeroepen weg te blijven omdat het referendum de aandacht zou afleiden van echte veranderingen. Bossi zei gisteren: “De behoefte van de kiezers aan veranderingen is zo groot dat ze iedere kans op een verbetering, hoe klein ook, aangrijpen.”

Maar behalve kunstzinnige verzamelaars, bestaan er ook liefhebbers die geboeid worden door het mechaniek, door de ziel van de tijdaanwijzer, die niet ontworpen is om mooi te zijn, maar nauwkeurig. In de loop der eeuwen werden de uurwerken gestaag beter en nauwkeuriger. Allerlei manieren waarop zij verbeterd konden worden, zijn dus successievelijk verouderd. Je zou denken dat het oude, onvolmaakte, geheel verdrongen werd door het nieuwe, betere. Zo wijst een hedendaags electronisch polshorloge van een paar tientjes, een bazarartikel, de tijd soms beter aan dan menig mechanisch uurwerk dat enkele tientallen jaren terug voor duizenden guldens werd verkocht. Maar voor de liefhebber is aan zo'n bazarprul meestal niets te beleven en als hij weten wil hoe laat het is, bestaan daarvoor mogelijkheden te over. Een iets duurder electronisch horloge dat radiografisch gestuurd wordt door een atoomklok waarvan de signalen uitgezonden worden door een zender in de buurt van Frankfurt am Main, kan maar 1 seconde fout wijzen in een miljoen jaar.