Pools katholicisme is hol en oppervlakkig

De Poolse president, de ministers en andere politici hebben de afgelopen week elke kans aangegrepen om de ring te kussen die de paus om zijn vinger heeft. Zij knielden en bogen als knipmessen voor de Ojciec Swiety, de Heilige Vader die voor het eerst in het andere Polen kwam, het post-communistische Polen.

Onder de bevolking was veel minder enthousiasme te bespeuren. De Poolse televisie deed weliswaar haar be om grote massa's te tonen, maar het lukte niet echt. De open plekken riepen vraagtekens op, de euforie van de vorige reizen was verdwenen. In de straten van Warschau was zelfs kritiek te horen. De reis van de paus kost Polen veertig miljoen gulden. De Polen moeten hun buikriem aanhalen, zo krijgen ze van Walesa te horen. Maar voor de paus werden zes Amerikaanse helikopters gekocht, om de Heilige Vader en zijn bisschoppen van de ene st naar de andere te vliegen. Polen moet bezuinigen, de Poolse kerk pakt uit. Om de kosten van het city hoppen te drukken werden aan journalisten enorme bedragen voor de accreditatie gevraagd. Wie de toespraken van de paus op papier wilde zien moest 150 Amerikaanse dollars neertellen. En de verslaggever die gedurende een mis in de buurt van de paus wilde staan moest 500 dollar op tafel leggen. De paus is naar huis, de Poolse kerk heeft de buit weer binnen. De reis van de kerkvorst was echter niet alleen een financiele exercitie. De paus hield een')morele kruistocht' door Polen. Hij prentte zijn landgenoten de tien geboden in. Gij zult niet doden, niet liegen, niet echtbreken en niet inbreken. Volgens de paus is er in Polen na de val van het communisme een 'moreel vacuum' aan het ontstaan. Het communisme heeft ingespeeld op de materiele en morele zwakte van de burgers. Het heeft de Polen zondig gemaakt. De communisten zijn weg, maar het morele verval is groot. Er zijn veel abortussen, echtscheidingeen inbraken. De paus wil Polen weer op het rechte pad zetten, opdat het land als voorbeeld kan dienen voor de gelovigen in de Sovjet-Unie. Vanuit zijn vaderland Polen wil hij het katholicisme uitdragen in het afbrokkelende Sovjet-rijk. Het Oosten, aldus de kerkvorst, is rijp voor een spirituele wederopleving. Polen is het model en daarom moet Polen snel in het gareel. In augustus komt de paus terug in Polen, dan voor de dag van de jeugd. Polen is pas 'zijn Polen' als het kinderrijk is en tgerust met een strenge anti-abortuswet. De sociale encycliek 'Centesimus Annus' past in de 'spirituele wederopleving' van Oost-Europa die de paus voor ogen heeft. Het communisme was slecht, zelfs duivels maar volledige vrijheid is ook niet alles. “Het Westen heeft geen patent op Europa”, aldus de paus. “Ik waarschuw u. Neem de seksuele vrijheden en het consumptiegedrag van het Westen niet over. Ik bid op mijn knieen tot God dat de christelijke wortels van Polen sterk genoeg zullen zijn om de tegen-ctuur te weren die nu ons land binnenstroomt.” In zijn 'Ideale Polen' is vrijheid begrensd door de dogma's van de katholieke kerk en wordt de zedelijkheidswetgeving gedicteerd door de bisschoppen. Het valt te betwijfelen of het Vaticaan de slag om Polen zal winnen. Want het zijn juist de Poolse zielen die vinden dat de bisschoppen te ver gaan. Een grote meerderheid van de Polen vindt dat de kerk te veel macht opeist en dat abortus onder zeke omstandigheden mogelijk moet zijn. Ook in Polen zal zich een proces van secularisering voordoen, of de paus dat nu wil of niet. En de grootste tegenstander van de kerk is de kerk zelf. De paus predikt tegen materialisme en hebzucht. Maar het is de kerk die vooraan staat zodra onroerend goed wordt teruggeven dat door communisten werd onteigend. Landgoederen, ziekenhuizen, scholen, en andere gebouwen: de kerk wil alles terug. Polen is relatief arm, maar de Poolse kerk is erg rijk en houdt geregeld inzamelingsaces voor zichzelf. Vooral onder de clerus is het aantal Westerse auto's het afgelopen jaar flink toegenomen. De paus predikt bescheidenheid en eenvoud, de kerk toont arrogantie en praalzucht . En wie het niet eens is met de bisschoppen, wordt als athest of communist afgeschilderd. De Poolse kerk werpt zich op als leermeester voor democratie. Maar hoe democratisch is de kerk zelf? Het venijnige van het Pools katholicisme is dat het misschien meer met nationalisme dan met religie te maken heeft. In geen enkel landhangt de nationale vlag in de kerk, in Polen wel. Het Pools katholicisme heeft de religie 'genationaliseerd': Maria is de koningin van Polen, de Poolse paus is een Heilige. De Poolse kerk heeft in feite niet erg veel gemeen met het liberaal katholicisme in de Lage Landen. De kerken dragen wel dezelfde naam, maar ze hebben een andere lading. En voor een gemiddelde Nederlander zijn de uitspraken van de paus 'folklore'. Hij kritiseert de paus voor zijn bemoei(Jzucht en zijn aanpappen met heersers in de Derde Wereld. Hij wijst de bevolkingsexplosie die het Vaticaan bepleit van de hand en ziet de bouw van de Sint Pieter-kathedraal in de jungle van Ivoorkust - door de paus geopend - als een groot schandaal. En hij neemt het de kerkvorst kwalijk dat deze de woorden 'de staat Israel' slechts met moeite over de lippen kan krijgen. De band tussen het Vaticaan en Nederland is ijzig. Het mandeent van 1953 was de stuiptrekking van de ultra-montaanse machtsaanspraak in Nederland, en het pausbezoek van 1985 werd een fiasco. Nederland is het ene uiterste, Polen het andere. De paus heeft zijn vaderland 'uitverkoren' om als toonbeeld voor het Oosten te dienen. Het is moeilijk voor de Polen kritiek te hebben op de paus. Hij is een nationale heilige en kritiek staat voor velen gelijk aan landverraad. Maar in het land tussen Oder en Boeg groeit het ongenoegen, de irritatie over de positie van de kerk. De Polen hebben juist een autoritaire macht van zich afgeschud en dreigen nu weer een macht boven zich te krijgen. De Polen hebben een hekel aan 'autoriteit'en een lange traditie van verzet en oppositie. De clericalisering dreigt daarom niet te lukken en vast te lopen in onwil en ondermijning. “Europa denkt vaak dat Polen het meest katholieke land ter wereld is”, zegt senator en schrijver Andrzej Szczypiorski. “Maar dat is een mythe. Pools katholicisme is hol, ppervlakkig en ritueel. Polen is het land met de hoogste alcoholconsumptie en de meeste abortussen van Europa. Wij leven in een land met veel oneerlijkheid, diefstal, agressie en moreel verval, zelfs in het taalgebruik. Waar is dan het katholicisme? Dat is alleen zichtbaar in het oplepelen van gebeden en een zondagsmis waar het verhaal van de priester het ene oor ingaat, en het andere uit”. In Polen is de kerk jarenlang het symbool van verzet en vrijheid geweest en het valt niet mee in de nieuwe orde een nieuwe plaats te vinden. Ook voor de kerk is macht verleidelijk. De kerk kan in het post-communistische Polen - waar de democratie nog in de steigers staat - optreden als bemiddelaar. De kerk kan haar invloed aanwenden bij het zoeken naar een consensus en het weren van radicalisme en populisme. De kerk is de sterkste instelling. Maar de bisschoppen werpen zich op als de 'voogd' over Polen. Zij willen meeregeren en keren zich tegen de scheiding van kerk en staat. Maar de scheiding van kerk en staat is niet een communistisch concept. Zij is de grondregel in elk democratisch bestel waarin iedere instelling een vaste plaats heeft: de politici in het parlement, de militairen in de kazernes, en de priesters in de parochies.