Jeltsin staat op winst, maar rivalen denken al aan later

PERMMOSKOU, 10 JUNI. Vladimir Zjirinovski zweet als een otter. In het busje waarin hij zich door Perm verplaatst, reikt zijn verzorger hem vitaminepillen aan en begint ook nog eens zijn hals te masseren. Presidentskandidaat Zjirinovksi heeft net de arbeiders van de motorenfabriek Sverdlov toegesproken. Dat is, zoals gebruikelijk, een hilarisch optreden geweest dat door de toehoorders buikschuddend is aangehoord.

Op die manier heeft hij drie weken geleden ook het parlement van Rusland zo gek weten te krijgen hem als kandidaat voor het presidentschap toe te laten. Zjirinovski had onvoldoende handtekeningen verzameld om zonder meer mee te kunnen doen. Hij moest daarom voor het front van de volksvertegenwoordiging in de herkansing. Met succes. De meerderheid van de Opperste Sovjet beslot hem alsnog op de kandidatenlijst te zetten. Om Zjirinovski kon je tenminste lachen, was het argument. Vladimir Zjirinovski (45) is sindsdien een van de zes mannen die meedingen naar het eerste presidentschap in de geschiedenis van Rusland. Hij noemt zich “liberaal-democraat”. Voormalige geestverwanten, die hij uit zijn partij heeft geknikkerd, zeggen daarentegen dat Zjirinovski een subversief geintje is van de KGB die op chaos uit is en juist hem gebruikt omdahij de enige kandidaat is die geen verleden heeft in de communistische partij. Zjirinovski is hoe dan ook een Russische poujadist, een (')hadjememaar' die er vooral behagen in schept de moeizame gang naar de democratie te ridiculiseren. Verlaging van de wodkaprijzen is bijvoorbeeld een van zijn agendapunten. Herovering van Alaska op de Verenigde Staten is een ander voornemen. Ondertussen hangt hij de (')sterke man' uit die tenminste durft te zggen waar het op staat. Zoals bijvoorbeeld vorige week donderdag, toen hij bij een journalistenforum op de televisie een redacteur van de (')linkse' krant Koeranti toebeet dat diens blad als eerste zou worden verboden, mocht hij president worden. Zjirinovski wordt dat uiteraard niet. Maar hij staat in de korte en weinig tot de verbeelding sprekende verkiezingscampagne voor het presidentschap van Rusland en ook nog eens het burgemeesterschap van Moskou en Leningrad wel ergens voor: voor het wantrouwen en het cynisme van de straat, voor dentipolitiek van de taxichauffeur. En daarvoor is ruimte, juist omdat de drie belangrijkste kandidaten tot op het laatst niet serieus in debat zijn gegaan over zichzelf en elkaar. Er hangt over de hele campagne een waas van ogenschijnlijk fatsoen. Omdat hij het niet niet gepast vindt kritiek te uiten op concurrenten laat Jeltsin zich bijvoorbeeld alleen maar in lovende termen uit over zijn voornaamste tegenstrever, Nikolaj Ryzjkov, de ex-premier die begin dit jaadoor Gorbatsjov werd geloosd, ook al weigert hij “wegens gebrek aan tijd” samen met hem voor de televisie in debat te gaan. Ryzjkov slaat een iets hardere toon aan, maar dat mag in een land waar een paar maanden geleden nog termen als (')oorlog' amper naam mogen hebben. De derde enigszins serieuze kandidaat, de voormalige minister van binnenlandse zaken Vadim Bakatin, presenteert zichzelf helemaal als de vleesgeworden consensus. Alleen de (')outsiders' Zjirinovksi en generaal Albert Makasjov uit de Oeral (de “patriot” die zich heeft verbonden met de conservatiefste vleugel uit de communistische partij) doorkruisen de sfeer wel eens. De reden voor dit herengedrag is tweeerlei. Gebrek aan ervaring met verkiezingscampagnes speelt een rol. De angst om fouten te maken domineert. Belangrijker lijkt het dat de meeste kandidaten zich in feite nu al hebben neergelegd bij de uitslag. Jeltsin wordt de nieuwe president. De vraag daarbij is vooral: wanneer wordt Jeltsin resident? Reeds woensdag bij de eerste ronde in de verkiezingen, of zullen de concurrenten gezamelijk in staat zijn hem vooralsnog van de vijftig procent plus een af te houden die volgens de Russische kieswet nodig is? In een land, waar het verschijnsel enquete nog op een laag niveau staat, is er weinig peil te trekken op de sociologische onderzoeken die de burger dagelijks via krant en televisie bereiken. Maar volgens een recente opiniepeiling, uitgevoer door een neutraal bureau, kan Jeltsin rekenen op bijna 52 procent van de stemmen. Jeltsin kan dan ook met een gerust hart verklaren dat hij in “de tuin gaat werken”, mocht hij de verkiezingen verliezen. Achter de schermen van het Russische parlement is men nu derhalve drukker bezig met de vraag wie straks Jeltsin moet opvolgen als voorzitter van de Opperste Sovjet dan met het presidentschap zelf. Niet vice-president Aleksandr Roetskoj (kolonel en communist) maar de parlementsvoorzitter zal in Rusland de tweede man in de politieke hierarchie worden. De sluwe manipulator Roeslan Chasboelatov en de vriendelijke generaal Dmitri Volkogonov (auteur van een biografie over Stalin) zijn daarvoor, te midden van drie anderen, de voornaamste kandidaten. Het lijkt misschien alsof het bij de verkiezingen nergens om gaat. Niet alleen omdat de uitslag vast staat, maar ook omdat de meeste kandidaten in de campagne niet bepaald een afgerond programma proberen te slijten, laat staan dat onderdeln daarvan zijn doorgerekend op hun financiele merites. Maar dat is toch schijn. De zes staan wel degelijk ergens voor, namelijk voor maatschappelijke sferen. Met name Ryzjkov heeft zich daarbij onder het motto (')verdedig de mensen” in een defensieve doch niet te verwaarlozen positie gemanoeuvreerd. Weliswaar wordt hij niet gesteund door de vakbeweging (-) die heeft vrijdag haar vertrouwen in Jeltsin uitgesproken (-) maar hij is niettemin de kandidaat van het bureaucratische partijapparaat dat voor zijn leven vecht. Hij representeert het militair-industrieel complex dat ruim zestig procent van de economie beheerst, altijd geprivilegieerd was, zich nooit heeft hoeven afvragen wat de markt wilde, maar nu in verwarring dreigt achter te blijven. Hij vertegenwoordigt bovendien een stroming die recht en orde predikt. Niet voor niets heeft Ryzjkov de Afghanistan-veteraan generaal Boris Gromov, thans onderminister van binnenlandse zaken, uitverkoren tot (')running mate' voor het vice-presidentschap. Ryzjkov, die tot eind vorig jaar altijd zo loyaal aan president-partijleider Gorbatsjov leek, veroorlooft zich nu omwille van dit imago zelfs kritiek op het staatshoofd. Gorbatsjov heeft hem begin dit jaar als een baksteen laten vallen, onthulde de oud-premier onlangs op een verkiezingsbijeenkomst. Een half uur voordat Gorbatsjov in januari de nieuwe regeringsleider Valentin Pavlov zou presenteren, kreeg hij op zijn ziekbed, waar hij van een hrtaanval lag te herstellen, te horen dat hij niet zou terugkeren. De lichte rancune van Ryzjkov jegens Gorbatsjov is niet zonder grond. De president is ook nu deloyaal. Gorbatsjov zwijgt over zijn eigen voorkeur bij de komende verkiezingen, maar veel wijst er op dat hij Bakatin namens het (')centrum' het veld heeft ingestuurd om vooral Ryzjkov (“ongelukkig als hij zou winnen”, aldus Bakatin over deze partijgenoot) dwars te zitten. Bakatin moest vorig jaar verdwijnen als minister van binnenlandse zaken en werd vervangen door de voormalige Letse KGB-chef Boris Pugo en Gromov. Bakatin leek toen de eerste te zijn van een reeks vertrouwelingen die Gorbatsjov opzijschoof. De man is echter teruggekeerd in het presidentiele team als lid van de Nationale Veiligheidsraad. Het heeft er alle schijn van dat Bakatin nu via de presidentsverkiezingen de electorale positie van Gorbatsjov moet peilen. Conform het (')negen plus een akkoord', dat Gorbatsjov, Jeltsin en de leiders van de acht andere republieken hebben gesloten om een einde te maken aan de (')oorlog' tussen het centrum en de deelstaten, zullen er binnen afzienbare termijn namelijk verkiezingen worden gehouden voor een nieuw centraal parlement en het presidentschap van de unie. Bakatin straalt louter redelijkheid uit. Hij is voor de markt, maar niet te snel. Hij is voor discipline, maar niet te autoritair. Hij is voor een breuk met het stalinistische verleden, maar niet door Leningrad nu maar meteen om te dopen in Sankt Peterburg (woensdag aan de orde in een apart referendum in deze tweede stad van het land). Bakatin is met die koers kansloos. Maar dat is op de keper beschouwd niet zo interessant. Hem gaat het om de periode na de verkiezingen, als Jeltsin zijn nieuwe (')regeringsploeg' moet samenstellen. Als hij tweede wordt, nog voor Ryzjkov, kan hij voorkomen dat Jeltsin het politieke midden zal overslaan. In die zin lijken de verkiezingen in Rusland op verkiezingen overal elders in Europa. Ook hier is de verkiezingscampagne bovenal een opmaat tot de machtsverhoudingen erna.