Veel politici adviseren de kiezers zondag maar thuis te blijven; Referendum in Italie tegen stemfraude

ROME, 8 JUNI. Italie krijgt zondag de kans om zich uit te spreken tegen stemfraude en tegen de controle van de individuele kiezer door mafia en politieke partijen. Maar vooraanstaande politici zeggen dat het om een kleinigheid gaat en dat de kiezers hun vrije dag beter kunnen doorbrengen op het strand of in de bergen. In een curieuze campagne roepen de socialistische leider Bettino Craxi en een aantal christen-democraten de kiezers op om niet te gaan stemmen.

Zondag wordt een referendum gehouden over de afschaffing van de meervoudige voorkeurstem bij de Kamerverkiezingen. De mogelijkheid om meer dan een voorkeurstem uit te brengen, was indertijd bedoeld om de kiezers de gelegenheid te geven de volgorde van de partijlijsten te doorbreken. In de praktijk heeft dit systeem echter vaak een farce gemaakt van het idee van eerlijke en geheime verkiezingen.

De tegenstanders van het referendum - en dat zijn grofweg degenen die het meest hebben geprofiteerd van de mogelijkheden voor benvloeding en controle die het huidige kiessysteem biedt - hopen dat de helft van de kiezers thuisblijft. Hierdoor zou de uitslag van het referendum ongeldig zijn. Vorig jaar heeft de landbouwlobby met deze taktiek een referendum tegen het gebruik van pesticiden onschadelijk gemaakt. Ruim negentig procent van de mensen die gingen stemmen was voor, maar het referendum telde niet omdat 57 procent van de kiesgerechtigden was thuisgebleven.

“Het is een schande, een grote schande,” zegt Mario Segni keer op keer over de sabotagepogingen van zijn tegenstanders.

Segni, een christen-democraat uit Sardinie en zoon van een ex-president, leidt de campagne voor het referendum, bedoeld als correctie op “een corrupt politiek systeem”.

Zijn tegenstanders kiezen niet voor het debat, maar voor de stilte. Op Segni's campagnebureau hangt een kaart van Italie waarop de namen van vier zuidelijke regio's met rood zijn onderstreept: Sicilie, Calabrie, Campania en Basilicata. De lokale kranten in die gebieden hebben nauwelijks aandacht besteed aan het komende referendum, terwijl de meervoudige voorkeurstem hier het meest is misbruikt. Geschat wordt dat slechts tien tot twintig procent van de stemmen in het zuiden 'vrij' is.

In tegenstelling tot in Nederland, waar de kiezer een voorkeur kan aangeven door het hokje voor de betreffende kandidaat rood te maken, zijn in Italie meerdere voorkeuren mogelijk, al moeten ze wel binnen dezelfde partij vallen. De kiezer stemt op een partij (niet op een kandidaat) en kan daarnaast voorkeuren aangeven, met een maximum van vier, afhankelijk van het kiesdistrict.

Deze voorkeuren worden aangegeven met een nummer, niet met een naam. Daarom zie je soms een hele muur met affiches waarop met enorme cijfers een getal staat dat verwijst naar de plaats op de kieslijst, en daaronder in veel kleinere letters de naam die erbij hoort.

Het is een systeem met veel mogelijkheden voor fraude. Vooral in Zuid-Italie is het vaak voorgekomen dat op stembiljetten waarop alleen voor een partij is gekozen, vooraf een aantal voorkeuren werd toegevoegd. Ook is het betrekkelijk eenvoudig een voorkeur te wijzigen. Met de punt van een potlood kan een 1 vrij simpel een 14 worden of een 41, al naar gelang de kandidaat die moet worden gesteund.

Bij de parlementaire verkiezingen van 1987 zijn in de stad Marcianise, bij Napels, ongeveer 60.000 stembiljetten op deze manier bewerkt. De resultaten van dit district, waar de camorra volgens een parlementair onderzoek de hand heeft gehad in het vervalsen van de uitslag, zijn nooit ongeldig verklaard.

De meervoudige voorkeurstem biedt nog een andere mogelijkheid: die van de controle van de stem. Op veel plaatsen in het zuiden is geen sprake meer van een stemgeheim. De politicus die een kiezer een baan heeft beloofd in ruil voor zijn stem, de handelaar die een kandidaat stemmen aanbiedt voor een paar honderd gulden per stuk, de mafia die iemand opdracht geeft een bepaalde kandidaat te steunen; allemaal kunnen ze controleren of de kiezer heeft gestemd zoals was afgesproken.

De methode is simpel: geef een kiezer een bepaalde combinatie nummers op die hij als zijn voorkeur moet opgeven, en controleer aan de hand van de uitslagen of deze combinatie inderdaad is gestemd. De kiessecties zijn meestal niet groter dan een paar duizend kiezers, veel kleiner dan het aantal mogelijke combinaties binnen een lijst. Wie verkeerd heeft gestemd, kan fluiten naar zijn baan bij de gemeente of naar de vergunning voor zijn bedrijf. Of hij krijgt een onguur type op bezoek.

Segni vertelde dat hij in de Siciliaanse stad Catania een lijst in handen kreeg van een kandidaat bij de gemeenteraadsverkiezingen. In de eerste kolom stonden de namen van 24 kiezers, in de tweede 24 verschillende combinaties van voorkeurstemmen die waren afgesproken.

Een andere toepassing is die van de combine. Door verscheidene voorkeuren op te geven kan een kiezer in feite een aantal keren stemmen, binnen zijn lijst. Bij de voorkeuren wordt namelijk geen preferentie aangegeven. Dit werkt groepsvorming, zoals de verschillende correnti binnen de christen-democratische partij, in de hand. Drie kandidaten die ieder kunnen rekenen op 400 stemmen winnen het van de kandidaat met duizend stemmen als zij afspreken dat 'hun'

kiezers de andere twee ook een voorkeurstem geven. Daarom ziet je op verkiezingsaffiches ook vaak de nummers van andere kandidaten met wie de combine wordt gevormd.

Als het referendum wordt aangenomen, is nog maar een voorkeurstem mogelijk en moet die voorkeur met een naam worden aangegeven. Volgens Craxi zou dit een onaanvaardbare beperking van de vrijheid van de kiezers zijn.

Het is opvallend dat iemand die zoveel aandacht heeft gegeven aan de noodzaak van politieke vernieuwing (de veelbesproken institutionele hervormingen) zich als de felste tegenstander van dit referendum heeft ontpopt. Een paar jaar terug pleitte zijn socialistische partij nog hartstochtelijk voor afschaffing van de corrumperende meervoudige voorkeurstem. Nu is dat voorstel “zinloos”.

Een deel van de verklaring is dat het zuiden steeds meer de machtsbasis is geworden voor de socialistische partij, die daar de mogelijkheden van de voorkeurstem heeft afgekeken van de christen-democraten. Daarom zijn ook christen-democraten als Ciriaco De Mita en Antonio Gava fel tegen: hun machtsbasis ligt in het zuiden, respectievelijk de regio Irpinia en Napels.

Craxi's opstelling is ook te verklaren uit het feit dat het referendum de aandacht afleidt van Craxi's grote doel: verandering van Italie in een presidentieel stelsel, met hemzelf als president.

De 47,2 miljoen kiesgerechtigden wordt overigens zomaar niet gevraagd of ze de meervoudige voorkeurstem willen vervangen door de enkele voorkeur. De exacte vraag staat vol met verwijzingen naar delen van wetsartikelen (“artikel 68, eerste komma, punt 1”) en geeft met zijn ruim 250 woorden zelfs juristen hoofdpijn. De zin begint met de absurd-legalistische vraag of de kiezer van het presidentiele decreet nummer 361 uit 1957 in artikel vier, achter de derde komma de woorden “voorkeurstemmen toe te wijzen, om”

verwijderd zouden willen zien. Mensen die hierover even moeten nadenken krijgen het moeilijk, want er volgen nog zeven van dergelijke zinsneden.

Een dergelijke formulering laat nog eens ten overvloede zien dat de Italiaanse staat zich niet ten doel stelt om haar handelen voor de burgers doorzichtig te maken. Het referendum is een poging in ieder geval een deel van de politiek duidelijker, opener en eerlijker te laten werken.