TOCQUEVILLE

De Democratie in Amerika door Alexis de Tocqueville (bloemlezing samengesteld en ingeleid door prof. dr. J. M. M. de Valk) 143 blz., Kok Agora 1990, f 24,90 ISBN 90 242 7676 4

In 1831 bezocht de liberale aristocraat Alexis de Tocqueville samen met zijn vriend Gustave de Beaumont de Verenigde Staten met het doel het wel en wee van het Amerikaanse gevangenissysteem te bestuderen. Behalve een verslag over het Amerikaanse petoetwezen, was de beroemde studie De la democratie en Amerique het belangrijkste resultaat van deze reis.

Met dit onderzoek naar de gevolgen van het democratiseringsproces, toonde De Tocqueville zijn tijdgenoten in het Frankrijk van na de Revolutie dat politieke vrijheid en democratie wel degelijk goed samen konden gaan. Hij schilderde Amerika als ideaaltype van een harmonieuze samenleving en raakte er daardoor steeds meer van overtuigd dat de Franse Revolutie niet als breuk in de geschiedenis opgevat moest worden.

Zoals zo vaak met standaardwerken is De la democratie meer geciteerd dan gelezen en alleen al daarom is het gelukkig dat er in Nederlandse vertaling een bloemlezing van dit werk is verschenen. In de helder geschreven inleiding op De Democratie in Amerika constateert J. J. M. De Valk dat de waarde van de Tocqueville's werk vooral ligt in het gegeven, dat hij, in tegenstelling tot de schrijvers voor hem, aantoont dat de Franse Revolutie meer was dan een historisch-toevallige uitbarsting van een handig opgezweepte volkswoede, maar dat zij toch minder ingrijpende veranderingen en vernieuwingen heeft gebracht dan haar voorstanders meenden. Menige ontwikkeling naar democratisering was al tijdens het ancien regime ingezet.

Volgens De Valk plaatste De Tocqueville met zijn vergelijking tussen Amerika en Frankrijk zichzelf in een kleine groep van tijdgenoten, die op zoek waren naar de 'centrale kracht van het historische veranderingsproces'. Terwijl August Comte die kracht in de industrialisering herkende en Karl Marx in het kapitalisme, zag De Tocqueville haar in de democratische idee, zij het dat hij in tegenstelling tot Marx en Comte niet zo'n overtuigd determinist was.

De Tocqueville herkende in de Amerikaanse neiging tot groepsvorming rond steeds wisselende belangen en interesses een van de belangrijkste belemmeringen tegen de vorming van een tirannie in de nieuwe wereld. De bewondering voor de democratie in Amerika verklaart waarom het boek zo populair en actueel is gebleven. Aanhangers van de pluralistische belangendemocratie in de jaren vijftig en zestig haalden hem driftig aan, en cultuurpessimisten van de jaren zeventig en tachtig citeerden gaarne zijn waarschuwingen over de mogelijke eenheidsworst der meerderheidscultuur.

Terecht constateert De Valk dat de Tocqueville's tijdgenoten niet altijd waardering voor hem konden opbrengen. De verdedigers van de monarchie vonden dat hij te kritisch stond tegenover het 'ancien regime', en te enthousiast was over de deugden van een egalitaire samenleving als de Amerikaanse.

Linkse intellectuelen konden zijn afkeer van de Revolutie en zijn verdediging van de godsdienst moeilijk verteren, en de middenklassen konden hem vanwege zijn uitgesproken afkeer van de alleen op geld beluste nieuwe burgerij ook niet waarderen.

''In wezen stond Tocqueville met zijn ideeen tamelijk alleen, ook al sluit hij in zijn bekommernis om de vrijheid en de waardigheid van de individuele mens en zijn beklemtoning van diens natuurlijke rechten, aan op een typische katholieke traditie. Maar zijn kritiek op de Kerk verhinderde velen, dit in te zien,'' aldus De Valk.

De Valk verdient een compliment voor de wijze waarop hij de oorspronkelijke tekst geredigeerd heeft, maar het is jammer dat hij zo weinig ingaat op historische context van De Toqueville's bespiegelingen. Zo werd door Andre Jardin in zijn standaardbiografie Alexis de Tocqueville 1805-1859 betoogd dat de Tocqueville's vader, Comte Herve, die door de val van Robespierre op het laatste nippertje van de strop werd gered, een grote invloed had op zijn zoon. Behalve dat de Tocqueville's vader een vooraanstaande politieke positie in het Restoratie-tijdperk bekleedde, liet hij regelmatig zijn oog vallen op het concept van De Democratie in Amerika.

Maar hoe waardevol de Tocqueville's boek als vergelijking met Frankrijk ook is, als bron van kennis over het Amerika in de jaren tachtig van de vorige eeuw laat het nogal wat te wensen over. Eigenlijk kan men nog steeds beter terecht bij The American Commonwealth van James Bryce. Iets voor een volgend project?