Pampus wordt in oude glorie hersteld

PAMPUS, 7 JUNI. Een leeggeplunderde rune, veel meer was er niet over van het fort Pampus toen de Staat het eilandje in het IJ-meer vorig jaar voor 50.000 gulden van de hand deed. In de oorlog had de bezetter het eens zo indrukwekkende bouwwerk al ontdaan van zijn militaire kracht door de twee geschutskoepels op te blazen en de kanonnen naar Duitsland af te voeren. Later waren het streekbewoners en dagjestoeristen die het tachtig vertrekken tellende fort vakkundig sloopten: de kozijnen werden gebruikt voor barbecues op het eiland, de tegels uitgehakt door liefhebbers en handelaren kwamen met snijbranders naar Pampus om oud ijzer te verzamelen.

Sinds de verkoop is er heel wat veranderd op het eiland. De nieuwe eigenaar, de stichting Pampus, renoveert het fort en zal het eiland vanaf volgende maand openstellen voor het publiek. Er is een steiger gebouwd ten behoeve van de bootdienst die tussen Amsterdam en het eiland wordt ingesteld, er komt een bezoekerscentrum en er is sinds kort weer een officiele fortwachter. “De eerste prioriteit bij de renovatie was er voor te zorgen dat bezoekers straks veilig door het fort kunnen lopen”, zegt G.J. Kuiper, voorzitter van de stichting Pampus en oud-burgemeester van het nabijgelegen Muiden. “Want openstelling voor het publiek is van groot belang voor de financiering van het verdere herstel.”

Pampus mag dan zwaar vervallen zijn, erg oud is het niet. Het kunstmatige eiland, gebouwd op 4.500 palen, werd eind vorige eeuw aangelegd op het Muiderzand, op enkele kilometers afstand van Muiden.

Het werd genoemd naar de vroegere ondiepte Pampus, die in de 18de eeuw werd weggebaggerd omdat zij zeeschepen bij laag water de doorgang naar Amsterdam belemmerde - vandaar de uitdrukking 'voor Pampus liggen'.

Ook het feit dat de scheepsbemanning tijdens het wachten voor Pampus de voorraden in hoog tempo opmaakte zou hebben bijgedragen aan de betekenis van deze uitdrukking.

De aanleg van Pampus werd ingegeven door vrees voor het machtige Duitse keizerrijk. De Nederlandse regering besloot in een straal van 25 kilometer rondom Amsterdam een verdedigingslinie aan te leggen, de zogenoemde Stelling van Amsterdam, waarvan Pampus het enige fort in zee zou worden. Het fort zorgde voor politieke commotie door de hoge bouwsom: 800.000 gulden, omgerekend naar de huidige geldwaarde vergelijkbaar met de prijs van de Deltawerken.

Pag. 2:

Fort Pampus was bolwerk van tragiek

De hoge kosten van Pampus werden onder meer veroorzaakt door de complete woon- en werkgemeenschap die moest worden gebouwd voor tweehonderd militairen. Behalve de geschutsinrichting moesten er slaapzalen komen, een keuken, elektriciteitsvoorziening, een bakkerij, een smederij, een waterbassin en cellen. Ook moest er een minispoorlijntje door het fort worden aangelegd voor de aanvoer van munitie. Rondom het fort werd een 'droge' gracht gegraven om de vijand buiten te houden. Onder water werd om het eiland een puinstenen verdedigingsring gestort. Oorlogsschepen zijn er nooit op gestrand, plezierjachten des te meer.

De tragiek van Pampus was dat het fort niet meer nodig was toen het in 1889 officieel in gebruik werd genomen. De vijandelijke oorlogsbodems waren inmiddels te groot geworden voor de ondiepe Zuiderzee. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd in het fort uit voorzorg een regiment soldaten gelegerd. Het was de eerste en tevens laatste keer dat Pampus als fort dienst heeft gedaan. In vredestijd woonden er slechts de twee fortwachters en hun gezinnen.

In 1933 vertrok de laatste fortwachter van het eiland. Daarna werd het fort gebruikt als militaire opslagplaats. Het verval zette in toen het ministerie van defensie in 1952 besloot om Pampus af te stoten als militair object.

In de daaropvolgende decennia werden verscheidene plannen ontvouwd voor het eiland-fort. De alpinistenvereniging stelde eind jaren '50 voor om van Pampus een oefenrots voor bergbeklimmers te maken en halverwege de jaren '60 lanceerde prof. Heertje het plan om studenten te huisvesten in het fort. Het idee bleek niet haalbaar: de studenten zouden zo lang over de bootreis naar Amsterdam doen dat ze niet op tijd op college zouden verschijnen.

De verkoop van het eiland bracht uiteindelijk zekerheid over het lot van Pampus. Voorzitter Kuiper van de stichting Pampus verwacht dat het nog jaren duurt voor het eiland is teruggebracht in de oorspronkelijke staat. Het fort moet worden ontdaan van puin en graffiti, gangen die onder water staan moeten worden leeggepompt en als het financieel even kan wil de stichting de vernielde geschutskoepels vervangen door koepels van kunststof. De ruimten daaronder zouden kunnen worden ingericht als theater of expositieruimte. Om meer te weten te komen over het dagelijks leven in het fort heeft de stichting gesprekken gevoerd met nog in leven zijnde oud-militairen die ooit in Pampus gelegerd waren. “Verder hebben we het geluk”, aldus Kuiper, “dat alle bouwtekeningen van het fort nog bestaan. Omdat het een militair object was, zijn die altijd zorgvuldig bewaard in Den Haag.”