Marvin Gaye, een groot zanger en een zeurpiet; Ik mocht geen liefdesliedjes zingen

Sommigen vinden zanger Marvin Gaye een kunstenaar van het formaat van Michelangelo en met de zachtheid van Mozart. Dat is overdreven, maar toch heeft de zeven jaar geleden door zijn vader doodgeschoten zanger het bewijs geleverd dat in de popmuziek banaliteiten kunnen ontroeren.

Sharon Davis: I Heard It Through The Grapevine. Marvin Gaye. The Biography. Uitg Mainstream Publishing, 304 blz. Prijs f 48,35 The Marvin Gaye Collection. Box met 4 cd's (20 top 20's; the duets; the balladeer en rare, live and unreleased) en een boekje van 32 bladzijden met een door David Ritz geschreven biografie en nooit eerder gepubliceerde foto's. Wegens auteursrechtelijke problemen wordt deze cd-box niet in Nederland uitgebracht, maar is wel verkrijgbaar of te bestellen bij importplatenzaken. Prijs f 119,-.

Bijna elk verhaal over Marvin Gaye begint met het einde. Ook de eerste bladzijden van Sharon Davis' onlangs verschenen biografie van de Amerikaanse soulzanger gaan over zijn begrafenis op 4 april 1984 in Hollywood. Op 1 april, een dag voor zijn vijfenveertigste verjaardag, werd Marvin Gaye doodgeschoten door zijn vader, de predikant Marvin Gay sr. (In het begin van zijn carriere had Marvin Gaye de e aan zijn naam toegevoegd om misverstanden over zijn seksuele geaardheid te voorkomen--een beetje overbodig want hij gold al snel als womanizer en sekssymbool). Aan het einde van haar boek, dat een beetje fantasieloos de titel I heard it through the grapevine (naar een van Gaye's grootste hits) heeft gekregen, probeert Davis de ware toedracht van Marvin Gaye's dood te reconstrueren. Maar ook zij kan de tegenstrijdige verklaringen van de politie, vader en moeder Gay niet met elkaar rijmen. En zo blijft ook zeven jaar na dato de vraag onbeantwoord of Gay sr zijn zoon nu in koelen bloede doodschoot of uit noodweer handelde. De rechter vond in ieder geval dat er geen sprake was van moord, maar van doodslag en veroordeelde de toen zeventigjarige Gay sr tot een voorwaardelijke gevangenisstraf van zes jaar. Misschien speelde de aanklacht wegens geweldpleging die elf dagen voor zijn dood tegen Gaye was ingediend door een onbekende vrouw een rol bij deze uitspraak. Wel komt Davis tot de nogal opzienbarende conclusie dat Marvin Gaye niet had hoeven sterven als de ziekenbroeders niet hadden geweigerd het huis te betreden voordat het wapen was gevonden. Gay sr had het wapen na de twee schoten op zijn zoon buiten weggegooid en het zoeken duurde een half uur. Intussen probeerde Frankie Gay het bloeden van zijn broer te stoppen, maar hij kon het kogelgat niet vinden. De schietpartij was volgens Davis de culminatie van de levenslange slechte verhouding tussen Marvin Gaye en zijn vader. Als klein kind werd Marvin Gaye vaak en hard geslagen door zijn vader, ook al zong hij, zoals bijna alle grote soulzangers in hun jeugd, nog zo mooi in de kerk. Later verbood zijn vader hem zanger te worden. Marvin Gaye tekende een contract met de luchtmacht, maar wist er na een jaar obstinaat gedrag onder vandaan te komen, tot ergernis van zijn vader. Omgekeerd stoorde Marvin Gaye zich vooral aan de wijze waarop zijn vader zijn moeder behandelde. Toen Gay sr zijn werk als predikant opgaf, moest Alberta vrijwel alleen de kost verdienen en hun twee zonen en twee dochters opvoeden. Vader Gay hield zich liever bezig met drinken. Een ruzie tussen de beide ouders, waarbij Marvin Gaye opkwam voor zijn moeder, was ook de aanleiding tot de fatale schietpartij.

COME-BACK

Wie in Freud gelooft zal Marvin Gaye's leven als een Oedipous-mythe met een verkeerde afloop beschouwen. David Ritz, die al in 1985 een biografie schreef van Marvin Gaye, is zo'n gelovige. In het boekje dat bij de vorig jaar verschenen box met vier cd's van Marvin Gaye is gevoegd, schrijft hij over de dood van Gaye: "De grote Oedipale strijd was voorbij Een uniek begaafde ziel had eindelijk rust gevonden." En vervolgens omschrijft hij Marvin Gaye als 'een kunstenaar van het formaat van Michelangelo en met de zachtheid van Mozart'. Dit soort overdrijvingen is typerend voor het werk van David Ritz. De Marvin Gaye-biografie van Sharon Davis is dan ook te prefereren boven Ritz' gezwollen superlatieven, al is ook haar boek niet zonder gebreken. Davis is geen groot stiliste. Door de eindeloze aaneenschakeling van citaten uit eigen gesprekken en interviews van anderen met Marvin Gaye en mensen die hem hebben gekend, is het boek wat monotoon. Bovendien is haar biografie niet volledig. Zo komt Gaye's maandenlange verblijf in 198182 in Oostende er met enkele bladzijden bekaaid af. Toch vormde dit verblijf in Belgie de basis voor zijn succesvolle come-back. De Belgische bokspromotor Freddy Cousaert had Gaye, zijn favoriete zanger, uit Londen gehaald en bracht hem onder in een klein appartement in Oostende. Gaye was na een tournee in Londen bliJven hangen, waar hij aan lager wal dreigde te raken. Terug naar de Verenigde Staten wilde hij niet. Zijn twee voorgaande platen, waaronder Here, My Dear, het bijna exhibitionistische muzikale verslag van zijn eerste huwelijk en scheiding, waren geflopt. Ook zijn tweede huwelijk was mislukt en bovendien eisten de belasting en zijn eerste vrouw grote sommen geld. In Londen was snuiven van cocaine ziJn belangrijkste bezigheid, waardoor hij ook hier grote schulden maakte. Oostende was zijn redding. Hij raakte er, naar later zou blijken tiJdelijk, van zijn verslaving af en Cousaert kreeg hem zelfs de studio weer in. In Belgie nam hij het grootste gedeelte van zijn laatste plaat op, het prachtige Midnight Love, zijn grootste commerciele succes waarvan het nummer Sexual Healing zijn grootste hit in Nederland werd. Maar Cousaert wordt niet geciteerd in I heard it through the grapevine, terwijl een Londense handtekeningenjager die even op Gaye's hotelkamer mocht komen een hele alinea krijgt.

KLAGEN

Het portret dat Sharon Davis van Marvin Gaye schetst laat zich misschien nog het best in een zin samenvatten: Hij was een groot zanger maar wel een zeurpiet. Zijn hele carriere voelde hij zich tekortgedaan door zijn platenmaatschappij Tamla Motown, hoewel zijn bizarre gedrag en drugsverslaving bijna altijd met de mantel der liefde werden bedekt. Aan het einde van zijn leven leek hij dat in een bui van zelfkennis ook te beseffen. "Als er een artiest in de muziekwereld is die meer heeft gedaan dan ik om zijn carriere te ruineren, zou ik die graag ontmoeten,' zei hij op een persconferentie. Toen hij in 1960 bij de toen nog niet zo beroemde platenmaatschappij Tamla Motown in Detroit terecht kwam, klaagde hij al snel over directeur Berry Gordy van wie hij alleen als drummer en in achtergrondkoortjes andere zangers mocht begeleiden. En toen hij vanaf 1961 wel eigen hits kreeg klaagde hij dat hij hoofdzakelijk door anderen geschreven 'middleof-the road'-nummers moest zingen. "lk wilde nooit met mijn achterste schudden, ik wilde niet zweten,' zei hij later. "Sinatra was mijn idool, ik hield van de Perry Como cool. Ik wilde op een kruk zitten en rustige liefdesliedjes zingen. Maar dat mocht niet zo zijn mijn lot was anders " Uit de cd-box blijkt dat Marvin Gaye zich vergiste. De box bevat naast drie cd's met zijn hits, duetten en zeldzaam materiaal een cd met ballades die Gaye in de jaren zestig en zeventig had opgenomen. Het is curieus om Marvin Gaye Mona Lisa, een heel langzame uitvoering van Happy Days Are Here Again en zelfs Kurt Weills Mac the Knife te horen zingen maar het is duidelijk dat in dit soort nummers niet zijn kracht lag. De 'lopende-band'-nummers die hij van Berry Gordy moest opnemen, zoals Ain't That Peculiar Can I Cet A Witness en One more Heartache enzovoort, hebben daarentegen na vijfentwintig jaar nog niets van hun kracht verloren. I heard It Through The Grape vine uit 1969 werd dan ook in 1986 opnieuw moeiteloos een hit, toen de plaat bij een reclame voor spijkerbroeken werd gebruikt. Vooral de prachtig heldere duetten die Gaye met Mary Wells, Kim Weston, Oma Page en Tammi Terrell opnam zijn vaak hartverscheurend. Van alle soulzangers kon Gaye het smartelijkst een langgerekt 'Baby' zingen. Ook in de jaren zeventig, toen hij van Motown volledige artistieke vrijheid had gekregen, bleef Marvin Gaye klagen, dit keer over de voortdurende druk om weer een nieuwe plaat te maken. Maar nu had Gaye wel enig recht van zeuren. In 1967 was zijn duetpartner Tammi Terrell tijdens een gezamenlijk optreden in elkaar gezakt. Drie jaar later overleed ze na twintig operaties aan een hersentumor. Gaye raakte van slag. Hij trad niet meer op en meende zelfs een carriere als American-football-speler te moeten beginnen. Pas in 1971 vond hij nieuwe inspiratie in het nummer What's Going On waarmee zijn broer Frankie kwam aanzetten. Het nummer zou uitgroeien tot de gelijknamige 'conceptelpee', een verzameling nummers over religie (God is Love), milieuvervuiling, het leven in de grote stad en sociale ontrechtvaardigheid. Berry Gordy vond het de 'slechtste plaat die hij ooit had gehoord' en bracht de plaat pas uit na Gaye's dreigement dat hij anders nooit meer iets voor Motown zou doen. Dit keer had Gaye gelijk: What's Going On werd het grootste commerciele succes van Motown tot dan toe.

FLUWEEL

De plaat bezorgde Marvin Gaye de reputatie van filosoof. "Hij voedde veel mensen op met zijn What's Going On-album," zei Michael Jackson later. "Hij opende de ogen van velen door als eerste die vraag te stellen." Achteraf is het verbazend dat deze plaat als filosofisch meesterwerk werd (en wordt) beschouwd. De teksten van de nummers zijn eigenlijk niet meer dan Jenny Holzer-achtige banaliteiten. Zo luiden de eerste zinnen van het titelnummer: "Mother, mother, there're too many of you crying Brother, brother, there're too many of you dying You know we've got to find a way To bring some lovin' here today." En dan zijn dit nog de betere zinnen van de plaat. Het larmoyante parlando-nummer Save the Children -- "Who will save the world That is destined to die"--kan ik slechts met moeite helemaal uitluisteren. Dat What's Going On toch nog steeds een van de hoogtepunten uit de soulmuziek is, komt dan ook geheel voor rekening van de muziek. De plaat is het beste bewijs dat teksten in de popmuziek er eigenlijk niet zoveel toe doen, of, sterker nog, dat getoonzette banaliteiten kunnen ontroeren. De muziek op What's Coing On heeft weinig meer te maken met de karakteristieke puntige Motownsound van de jaren zestig, maar bestaat uit een dicht geluid van conga's, drums, gitaren, iele violen en blazers met daarbovenuit de vaak dubbel opgenomen zang van Marvin Gaye. Verdwenen waren ook de rauwe uithalen uit het begin van zijn loopbaan: in de jaren zeventig zong Gaye hoofdzakelijk met zijn natuurlijke, fluwelen, soepele stem of met een falsetstem. De rol van filosoof lag Marvin Gaye goed. "Een kunstenaar is in het algemeen niet gearenteresseerd in de geldkant van de muziekindustrie. Hij wil iets vertellen en voorspellen. Hij wil iets geven dat diepgang heeft, iets waaraan iemand iets heeft als hij het moeilijk heeft. Want het leven is zwaar," zei hij in een interview. Hij sprak in de derde persoon, maar bedoelde in alle opzichten zichzelf. In 1972 presenteerde hij zich bovendien als profeet van de vrije liefde op Let's Get It On, muzikaal een zwakke herhaling van What's Going On met als onderwerp seks en vrouwen. "Ga niet verder, je bent nog altijd een predikantenzoon," waarschuwde zijn vader toen. Maar Marvin Gaye vond seks niet onverenigbaar met religie: "lk zal niet zeggen dat seks het grootste Godsgeschenk is. Ik zou eerder zeggen dat de schepping van de wereld het grootste geschenk is dat God ons gaf en dat seks een voortzetting hiervan is".

DOGMA

Charlatan of profeet, vraagt Sharon Davis zich af in haar biografie zonder daar duidelijk antwoord op te geven. Charlatan noch profeet, zou ik zeggen. Gaye meende wat hij zei, maar overvloedig druggebruik is zeker van invloed geweest op zijn denkbeelden die in de loop van de jaren zeventig steeds vreemder werden. Zo geloofde hij heilig in het snel naderende einde der tijden door een vloedgolf. Engeland had volgens hem dan weinig kans om te overleven. Marvin Gaye was niet alleen het slachtoffer van cocaine, maar ook van het nog steeds in de popmuziek geldende dogma dat een volwaardig artiest zijn eigen nummers schrijft en uitvoert. In de jaren zeventig wilde hij alles zelf doen: componeren, teksten schrijven, arrangeren, musiceren en produceren. Het was te hoog gegrepen, want ondanks What's Going On en Midnight Love was hij geen groot songwriter. In veel van zijn eigen werk is te horen dat het moeizaam en pas na hulp van anderen tot stand is gekomen. In tegenstelling tot zijn door hemzelf verguisde 'middle-of-the-roadsongs' uit de jaren zestig, missen zijn eigen nummers vaak een goede vondst en kabbelen maar wat voort. Misschien had Marvin Gaye de wereld toch niet zoveel te vertellen.