De paus zal in Polen geen dronkaards zien

WARSCHAU, 7 JUNI. Voor Poolse alcoholisten is het bezoek van de paus een zware tijd. De steden die de kerkvorst op zijn pelgrimstocht door zijn vaderland aandoet, zijn drooggelegd. De cafes zijn gesloten en de slijterijen ook. In de restaurants mag geen wodka of andere sterke drank worden geschonken zolang de Heilige Vader in de buurt is. De Poolse autoriteiten willen voorkomen dat de 71-jarige paus oog in oog komt met wat velen het grootste probleem van het land noemen: alcoholisme.

Polen drinkt veel, erg veel wodka. In veel slijterijen staat de wodka achter tralies, beschermd als de meest waardevolle stof in de stad. In een drankwinkel aan Swierczewskiego-allee vormt zich in de morgen al een rij: het is tijd voor de eerste slok van de dag. De verkoopster snauwt de drinkebroers af, ze is ongeduldig. Door een luik in de tralies neemt zij eerst het geld aan, daarna krijgt de klant zijn flesje. Veel klanten zijn dronken als ze binnenkomen, vaak nog van de vorige dag.

Polmos, producent van wodka, is het grootste bedrijf van het land en ook het meest winstgevinde. Polen is geen rijk land, maar in de wodkasector gaat veel geld om en er wordt veel geknoeid, zo niet met de wodka, dan wel met de fiscus. De Polen volgen met belangstelling het ene schandaal bij Polmos na het andere, het zogeheten Schnapsgate.

Niet alle alcoholisten kunnen hun verslaving financieren. Een liter wodka kost bijna 100.000 zloty (achttien gulden), een tiende van het gemiddeld maandinkomen. Vooral op het platteland wordt illegaal gestookt, de alcoholpercentages in de wodka lopen er op tot ruim zeventig procent. Ziekten en vergiftiging zijn vaak het gevolg.

Destructief “Polen heeft een destructief drinkgedrag”, zegt Louis Alarcon van het Centrum voor Alcoholisten PETRA. De uit Chili afkomstige Pool heeft PETRA (preventie, educatie, behandeling en herstel van alcoholisten) opgericht om iets tegen het overmatige drankgebruik te doen. “Wodka is in Polen een middel tot contact. Vriendschap wordt met alcohol bezegeld.” Het sociale verkeer is in Polen niet denkbaar zonder wodka. Op feesten wordt gedronken tot alle drank, wodka, bier of wijn, op zijn. Een halfvolle fles is een vloek. Wie niet drinkt, hoort er niet bij, wie dronken op de grond valt, is de grote held.

“Wodka staat centraal”, aldus de leider van PETRA. “ Ooit heb ik maandenlang geprobeerd om op feesten geen sterke drank te gebruiken.

Dat werd niet aanvaard. Ik stuitte steeds op een muur van afwijzingen. Wie niet met ons wil drinken, is onze vriendschap niet waard, zo kreeg ik te horen.''

Jongeren komen vroeg in aanraking met sterke drank, en in grote hoeveelheden. Destructief drinkgedrag nestelt zich al snel in een doorsnee Pool. Economische factoren als de povere behuizing, de stress van het leven met veel mensen in een kleine ruimte, de frustratie over het werk en de uitzichtloosheid van het bestaan versterken de neiging om naar de fles te grijpen. “De slechte economische toestand is niet de oorzaak van het overmatige alcoholgebruik. In rijke Scandinavische landen wordt immers ook erg veel gedronken. Er is maar een oorzaak van het alcoholisme: de alcohol. Het is een ziekte die door externe factoren wordt versneld, van kwaad naar erger gaat en kan eindigen in zelfvernietiging.”

Het verschijnsel pijnigt en geselt de hele samenleving, maar het niveau van informatie over de achtergronden van alcoholisme is nihil.

“Voor een Pool is de alcoholist iemand die over straat zwerft, met een fles in de jaszak en in de goot braakt. Het is altijd iemand anders. De alcoholist zegt: ik drink niet, en ik heb geen problemen.

Dat klopt ook, hij heeft geen problemen. Die ontstaan als hij ophoudt met drinken”, aldus Alarcon. Het gebrekkige niveau van informatie geldt in alle lagen van de bevolking, ook bij artsen, leraren en sociale begeleiders. “Opvangtehuizen voor mensen met een alcoholverslaving zijn er nauwelijks. Ze komen bij de dokter met een kapotte maag, lever of zenuwstelsel. De arts schrijft dan iets voor, maar de oorzaak laat hij zitten. Overmatig gebruik van wodka wordt in Polen geduld. Het is een verschijnsel waarmee de samenleving heeft geleerd te leven.”

Hoeveel alcoholisten Polen heeft, is onbekend. De officiele statistieken, die nog dateren uit de tijd van de communistische regering, zeggen 1 miljoen. “Ik ga ervan uit dat het echte aantal alcoholisten vier keer zo hoog ligt. En dat zes miljoen Polen zich geregeld te buiten gaat aan drankmisbruik. Tien van de bijna veertig miljoen Polen heeft een probleem met drank, en elke Pool kent in zijn familie of omgeving wel iemand die regelmatig dronken is.” Kerk De kerk heeft in het verleden wel eens geprobeerd iets te doen tegen het drankmisbruik. Enkele jaren geleden riepen bisschoppen de Polen op om een maand geen fles aan te raken. De actie hielp niet, het tegenovergestelde gebeurde. De Pool liet zien dat hij zich de fles wodka niet laat afpakken, tot grote vreugde van het toenmalige communistische bewind. Regeringswoordvoerder Jerzy Urban zei dat de invloed van de kerk kennelijk niet doordrong tot het cafe. En Urban prees president Jaruzelski, de principiele niet-drinker, de asceet in een land van drinkers. De kerk heeft het onderwerp daarop laten rusten en de paus zal geen dronkaards zien. Maar het probleem is niet opgelost. Vooral zondag is in Polen een piekdag onder de drinkers. Na de mis halen de drinkebroers de fles wodka voor de dag: ze hebben de hele dag de tijd. Wie op een zondagmiddag over het Poolse platteland rijdt, moet oppassen voor een onverwachte beweging van een dronken voetganger of fietser.

“Alcoholisme is het probleem nummer een in Polen”, zegt Alarcon beslist. Hij probeert vooral artsen, verpleegsters en sociale werkers ervan bewust te maken dat alcoholisme in veel gevallen de oorzaak is van de kwaal. “De patienten die in PETRA komen, zijn vaak in een vergevorderd stadium van alcoholisme. Ze hebben zich kapot gedronken, fysiek vernield. Wat kan ik dan nog doen? Ik heb in Nederland ook klinieken bezocht. Het viel me op dat alcoholisme er in een vroeg stadium was ontdekt en dat patienten niet hadden gedronken met het doel zich kapot te drinken. Dan kun je er iets aan doen.”

Wodka is altijd de trouwste bondgenoot van de Pool geweest, in de jaren van het communisme, de oorlogen, de opdelingen en het feodalisme. De drank leidde tot een schijnwereld die beter was dan de echte, een wereld vol met dromen en illusies. De traditie van wodkadrinken heeft hen door eeuwen van moeilijkheden geholpen. Voor Alarcon en zijn PETRA niet het beste vooruitzicht. “Als de drinkcultuur in Polen niet verandert, is de strijd tegen alcoholisme dweilen met de kraan open.” De bel gaat, Alarcon doet open: voor hem is er weer werk aan de winkel.