Hulde aan waarachtige opvolger koning David

Zijn boek Jerusalem, Song of Songs droeg Leon Uris op aan Teddy Kollek, “een man, die eenmaal per twee duizend jaar voorbij komt”. Voor Saul Bellow is Jeruzalem zonder Teddy even onvoorstelbaar als Israel zonder Jeruzalem.

Eind mei vierde Jeruzalem de tachtigste verjaardag van burgemeester Teddy Kollek. Echte voorgangers heeft hij nooit gehad, sinds koning David Jeruzalem tot hoofdstad maakte van het verenigd koninkrijk van Israel, bijna drieduizend jaar geleden. Ter gelegenheid van zijn tachtigste verjaardag, werd het jaar 1996 plechtig uitgeroepen tot het jaar voor de viering van het 'Trimillennium van Jeruzalem als de Stad van David'. Wanneer zijn ambtstermijn afloopt, zal Teddy Kollek zich niet opnieuw kandidaat stellen; hij hoopt zich dan geheel in te zetten voor de viering van het Trimillennium. Teddy Kollek werd 27 mei 1911 in de buurt van Boedapest geboren, verbleef tijdens de Eerste Wereldoorlog in Berlijn en bracht zijn jeugd in Wenen door. Zionist sinds zijn elfde levensjaar, vertrok hij in 1935 naar het toenmalige Palestina. Tijdens de Tweede Wereldoorlog leerde hij Ben Gurion kennen, na de oprichting van de staat Israel in 1948, werd hij een van diens naaste medewerkers.

In 1965 werd hij tot burgemeester gekozen van (West) Jeruzalem. In 1967 werd hij burgemeester van de herenigde stad. Sindsdien verwierf hij zich een geheel eigen plaats buiten en boven de politieke tegenstellingen, die Israel als hoofdstad verdeeld houden. De wederopbouw van Jeruzalem als hoofdstad van Israel en als 'stad voor de mensheid' is zijn levenswerk geworden. Tolerantie en vreedzaam samenleven is zijn devies. In zijn streven ligt hij vaak overhoop met de Israelische regering, de intolerantie van orthodox-joodse bevolkingsgroepen, vertegenwoordigers van christelijke kerken, religieuze moslim-autoriteiten en Palestijnen. Hij is echter ook en vooral hun burgemeester, die steeds bereid is aan hun verlangens tegemoet te komen en hun vrijheid te beschermen en te respecteren. De eenheid van Jeruzalem als hoofdstad van Israel rekent hij tot de onderwerpen waarover niet onderhandeld kan worden. Waar volgens hem wel over gesproken moet worden is hoe de gemaakte voorzieningen en afspraken wettelijk kunnen worden veranderd en hoe de erkenning van Jeruzalem als heilige stad volkenrechtelijk kan worden verzekerd.

Teddy Kollek is een man van praktische stappen en ziet weinig heil in verklaringen, waarin 'voor eeuwig' Israels soevereiniteit over de stad wordt afgeroepen. Dat kan trouwens ook niet, legde hij op zijn verjaardag uit. “Die soevereiniteit kan alleen maar tijdelijk zijn... totdat de Messias komt, die dan over de status van de stad zal beslissen.” De tachtigjarige, levenskrachtige burgemeester heeft vooral praktische, goede redenen voor zijn standpunt. Sinds haar hereniging is de stad hersteld en opgebloeid. Voor het eerst in haar lange geschiedenis hebben joden, christenen en moslims toegang tot de stad en autonomie over hun heilige plaatsen. De les van vierentwintig jaar hereniging na eeuwen strijd, verwoesting en vreemde overheersing is overduidelijk: herverdeling is onaanvaardbaar, een internationaal regime onwerkbaar. De stad heeft een bestuur nodig, dat de democratisch en tolerant is. Aan die twee voorwaarden kan alleen Israel voldoen. Jeruzalem is natuurlijk een stad als geen ander. Het is nog niet eerder in de geschiedenis vertoond dat bevriende mogendheden weigerden de hoofdstad van een staat te erkennen en zich in allerlei bochten wrongen om ergens anders hun ambassades te huisvesten. Tijdens zijn laatste bezoek had VS-minister Baker een landkaart van het Midden-Oosten in zijn dossier, waarop alleen Israel zonder hoofdstad was getekend. Het is ook nog niet eerder vertoond dat staten die de islam belijden, van mening zijn dat een helige stad ook hoofdstad van hun staat zou moeten zijn. De Saoedische regering bouwde Riad en vestigde zich niet in Mekka. In de tijd dat Oost-Jeruzalem door Jordanie was geannexeerd, bleef Amman de hoofdstad.

In Iran en Irak liggen de heilige steden ver van Teheran en Bagdad. De aanspraak van de PLO op Jeruzalem als hoofdstad van een op te richten Palestijnse staat is dus in strijd met de tradities van de islam. Zij heeft bovendien geen enkele rechtsgrond. Jeruzalem was een vervallen stadje in een onderontwikkelde uithoek van het Ottomaanse Rijk, voordat de Britten het bestuurscentrum van het Mandaatgebied daar vestigden - op de heuvel van de 'kwade raad' even buiten de stad. In november 1947 stelde de Algemene Vergadering van de VN voor, het mandaatgebied te verdelen in een joodse staat, een Arabische staat en Jeruzalem met een speciale internationale status. De Arabische staten verwierpen de resolutie. Na het vertrek van de Britten vielen Arabische legers het gebied binnen dat aan de joodse staat was toegewezen, met de bedoeling aan de pas opgerichte staat Israel een einde te maken. Israel had de resolutie aanvaard. Zijn aanspraak op Jeruzalem als hoofdstad is dus ook volkenrechtelijk goed te verdedigen. Jeruzalem is ook om andere redenen een stad als geen ander. De verjaardag van haar burgemeester werd beheerst door de aliya, de thuiskomst van tienduizenden joden uit de Sovjet-Unie en de ontroerende operatie Solomon: de bevrijding en de terugkeer van 15.000 Ethiopische joden uit het belegerde Addis Abeba in nauwelijks vijf en dertig uren. Tijdens de Tweede Wereldoorlog konden de Europese joden in overgrote meerderheid nergens een veilig toevluchtsoord vinden. Sinds de oprichting van de staat Israel, weet iedere jood, dat hij of zij, in geval van verdrijving of vervolging, een veilige haven heeft. Zolang Israel bestaat, is Auschwitz niet meer mogelijk.

Het recht op terugkeer naar Zion ligt verankerd in en wordt gesymboliseerd door Jeruzalem als hoofdstad van de staat, die joden wil en kan opnemen. Wie van mening is, dat het joodse volk recht heeft op een eigen tehuis in een eigen staat, kan en mag de erkenning van Jeruzalem als hoofdstad niet uit de weg gaan. Zij is bovendien een noodzakelijke voorwaarde voor vrede tussen Israel en zijn buren. Ook de Arabieren weten dit. De doorbraak naar vrede tussen Israel en Egypte kwam na Sadats bezoek aan Jeruzalem. Het standpunt van de PLO en de overige Arabische staten over Jeruzalem is onderdeel van hun verwerping van het bestaansrecht van Israel. In de 'Arabische natie' waarvan zij dromen, is voor een joodse minderheid dezelfde plaats ingeruimd als voor de Libanese christenen en de Iraakse Koerden. Na het einde van de Koude Oorlog is er in Europa, de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie geen meningsverschil meer over het bestaansrecht van Israel. Moskou heeft zijn steun aan het Arabische verwerpingsfront drastisch verminderd en staat honderdduizenden Sovjet-joden toe naar Israel te vertrekken. De Golf-crisis en de sluipende annexatie van Libanon door Syrie tonen aan waartoe begrip voor totalitaire dictaturen en autocratische regimes kan leiden.

Tussen de droom van een Arabische natie en het voortbestaan van Israel als onafhankelijke staat is weinig ruimte voor een politiek van evenhandedness. De Europese politiek, die deze naam kreeg, was overigens een politiek van de vrees: vrees voor de macht van de Arabische staten en vrees voor escalatie van het Arabisch-Israelisch conflict tot een Oost-West conflict. Uit die vrees kwam de politiek over de status van Jeruzalem voort en het besluit van de Nederlandse regering haar ambassade uit Jeruzalem terug te trekken. Na 1989 en 1991 zijn voor een politiek van de vrees geen goede gronden meer en mag van de politici worden gevraagd te zeggen waar zij voor staan. Bij de erkenning van het bestaansrecht van Israel en van het recht zich daar te vestigen hoort de erkening van Jeruzalem als hoofdstad van Israel. Natuurlijk was dit het thema van het verjaardagsfeest voor burgemeester Teddy Kollek. Teddy Kollek is geen man die overladen wil worden met loftuitingen en eerbewijzen. Wat hem interesseert, is de bevestiging en de erkenning van zijn levenswerk: Jeruzalem, hoofdstad van Israel en stad voor de mensheid.

Op zoek naar 'een eigen rol' is Europa misschien nog niet gereed voor deze erkenning. De burgemeester zou met een wat bescheidener verjaardagsgeschenk al heel blij zijn: de vestiging van buitenlandse ambassades in de hoofdstad, gewoon zoals dit in het diplomatiek verkeer gebruikelijk is. Nederland zou er goed aan doen zijn ambassade naar de stad van Teddy Kollek te verhuizen. Het betekent slechts terugkeer naar de plaats, waar de ambassade jaren was. Voor het uitwissen van de schande van het vertrek onder Arabische druk is ongetwijfeld steun in de Nederlandse bevolking en het kan ook zonder gemeenschappelijke verklaring van de Europese Gemeenschapslanden. Zo een Nederlands verjaardagsgeschenk kan zelfs aanstekelijk werken. De hereniging van Duitsland vereist een nieuw begin in de Duits-Israelische betrekkingen, en de nieuwe Duitse ambassadeur (Otto von der Gablentz) was de enige ambassadeur die ik op de verjaardag van Teddy Kollek tegenkwam... foto: De burgemeester van Jeruzalem Teddy Kollek. (Foto Leo van Velzen)