Het loket van de STW is weer dicht; Vandaag viert de Stichting Technische Wetenschappen zijn tienjarig bestaan. De stemming wordt gedrukt door een honoreringsstop

Oliemaatschappijen zijn al tijd erg benieuwd naar het soort gesteente dat zich onder het aardoppervlak bevindt.

Graven hoeft meestal niet; het is veel eenvoudiger met een goed gedoseerde ontploffing de aarde in trilling te brengen en in de buurt van deze 'seismische bron' te meten hoe die trilling gereflecteerd wordt. Als men op zoek is naar grote, dikke structuren is het voldoende de aarde met een flinke explosie in een langzame trilling te brengen - zeg van enkele tientallen Hz. Is men op zoek naar veel dunnere lagen dan zijn lage frequenties ongeschikt; die 'zien' die dunne lagen niet. Er moeten nu snellere trillingen - met een frequentie van enkele honderden Hz - worden opgewekt. Dynamiet is nu niet meer zo geschikt; om de gewenste frequentie te bereiken moeten een aantal kleine ladingen tot ontploffing worden gebracht en behalve dat die knalletjes nogal wat schade geven, is het elke keer weer onzeker of de juiste trillingen wel zijn opgewekt. Prof. dr. K. Helbig van de faculteit Geologie en Geofysica van de Rijksuniversiteit Utrecht had een idee. Je zou eigenlijk een draagbare vibrator moeten hebben, een apparaat dat je in het veld neerzet en dat je kunt instellen op de gewenste frequentie. Je hebt dan een goede controle over hetgeen je de aarde instuurt en je kunt het reflectiepatroon dan ook veel beter interpreteren. Geofysicus Vincent Nijhof werd aan het werk gezet en nu, vier jaar later, is het prototype van het apparaat gereed. Het moet de droom van een heavy metal basgitarist zijn, deze superluidspreker van 70 kg. Inplaats van een papieren conus heeft hij een metalen trilplaat die in contact wordt gebracht met het aardoppervlak. Vermogen (tot 1000 watt) en frequentie (tot 1000 Hz) zijn instelbaar. Wegenbouwers en oliemaatschappijen hebben veel belangstelling en er is inmiddels ook een buitenlandse koper (Oyo Geospace uit Houston) die de vibrator in produktie gaat nemen. Nijhof promoveert binnenkort op het apparaat en overdenkt intussen op welke lucratieve aanbieding uit het bedrijfsleven hij zal ingaan.

JUBILERENDE STICHTING

De 'draagbare seismische vibrator' is er gekomen met steun van de vandaag jubilerende Stichting Technische Wetenschappen (STW). Tien jaar bestaat deze organisatie nu en vandaag wordt daaraan met een symposium ('Denken en Doen') luister bij gezet. STW verdeelt overheidsgeld; zij laat de tweede geldstroom in de technische wetenschappen vloeien. Het begon met 4 miljoen gulden in 1981 en het was vorig opgelopen tot iets meer dan 40 miljoen (plus nog een dikke tien miljoen van aan STW uitbestede projecten). Het geld is bestemd voor veelbelovende universitaire projecten op het terrein van de technische wetenschappen. Voorwaarde is dat de praktische toepassing vrijwel gegarandeerd is. Geen fundamenteel onderzoek dus, geen fraaie artikelen en talrijke citaties als doel, maar apparaten, hardware of produktiemethodes waar bedrijven en instellingen wat aan hebben. Dr. C. le Pair, directeur van de STW: ''Wij bevorderen onderzoek dat kwalitatief van hoog niveau is en dat een goede kans op toepassing heeft. En we zien die toepassing het liefst buiten de omgeving waarin het onderzoek is gedaan. Een onderzoeker uit Groningen die een toepassing bedenkt waar een ziekenhuis in Leiden wat aan heeft, maakt meer kans dan een onderzoeker uit dat Leidse ziekenhuis die hetzelfde bedenkt.'' De STW-jaarverslagen vormen een boeiende staalkaart van vernuftige toestellen en handige methodes: we lezen over een kunstmeststrooier, verbeterde zonnecellen, een kunsthuid van polyurethaan, een baggersimulator, een vruchtbaarheidstester voor koeien, een robot voor het uitvoeren van routine-onderzioek in het laboratorium, een snelle Salmonellateller, een nieuw materiaal (Arall) voor lucht- en ruimtevaart, enzovoorts. Het zijn geen toevalstreffers. Het komt voor dat een met STW-geld gefinancierd project toch geen toepassing vindt, maar dat gebeurt hoogst zelden: bij een op de vijftig projecten is na vijf jaar nog geen genteresseerde gebruiker gevonden. De stichting ziet er verder zorgvuldig op toe dat de motieven van de genteresseerde bedrijven edel zijn. 'Geen mottenballen' is het devies; geen pogingen een toepassing te kopen met als voornaamste doel de eigen produkten te beschermen. Een andere indicator zijn de royalties die naar de stichting vloeien. In 1986 was dat ongeveer een ton, in '87 zes ton en in 1991 hoopt men 2 miljoen te incasseren. In de meeste gevallen sluist STW de royalties naar de onderzoekers terug, zodat die er weer leuke dingen mee kunnen doen.

ZWART RANDJE

Genoeg redenen dus voor een feestelijk dagje vandaag. Maar het is een feest met een zwart randje, want sinds enige maanden heeft de STW de honorering van nieuwe aanvragen stopgezet. Dat gebeurde vijf jaar geleden ook al. Waarom dat periodieke stopzetten? Le Pair: ''Het zit zo. Wij hanteren de vaste richtlijn dat we ongeveer 40 procent van de aanvragen honoreren en niet meer dan 60% afwijzen. Als je lager gaat zitten, bijvoorbeeld op 20 procent honorering, krijg je twee dingen: de goeien lopen weg en er wordt een hoop werk voor niets gedaan. Niet alleen bij het opstellen van aanvragen, maar ook in de beoordeling. ''Als je vervolgens telt hoeveel potentiele aanvragers er zijn - en dat kan, je kent ongeveer het bestand van technische wetenschappers - dan kun je ook uitrekenen dat je budget ongeveer 70 miljoen gulden moet zijn. Maar ons budget is ongeveer 40 miljoen. Van het ministerie van Onderwijs en Wetenschappen krijgen we via NWO, waar we sinds 1 jan 1990 mee zijn gefuseerd, 24 miljoen, van Economische Zaken 16 miljoen. Dat is dus te weinig en als je niet met je honoreringspercentage wil zakken - en dat willen we niet - dan is het enige dat erop zit zo nu en dan te stoppen. ''Wat we onszelf verwijten is dat we dat niet eerder hebben gedaan. Eigenlijk wilden we al in november van het vorig jaar stoppen, maar de ambtenaren van O&W en EZ waren daar hoogst ongelukkig mee. Die hadden in het Wetenschapsbudget en in de nota Economie met open grenzen net geschreven dat aan onze universiteiten te weinig aan technologie wordt gedaan. Er zou meer geld komen, dus of we alsjeblieft nog even wilden afwachten. ''Hadden we maar harde toezeggingen gevraagd! Het extra geld kwam niet, alleen EZ schoof ons nog anderhalf miljoen toe. We moesten eind maart dus wel stoppen, van de ene op de andere dag. De lopende projecten blijven we natuurlijk wel financieren.'' De nieuwe aanvragen zullen allemaal worden teruggestuurd. Le Pair: ''Het heeft geen zin ze te laten liggen. De technologie gaat zo snel. Wat vandaag zinvol is, daar moet je over een half jaar al niet meer aan beginnen.'' Wanneer gaat het loket weer open? Le Pair: ''Dat houden we geheim. we maken het heel kort van te voren bekend, zodat alle aanvragers gelijke kansen hebben.'' Gebeurt dat nog dit jaar? ''Dan moet er in september eerst een wonder gebeuren en gezien alle heroverwegingen en tussenbalansen zie ik dat er niet van komen.''