Gorbatsjov heeft Nobelprijs voor Vrede volledig verdiend; Alles heeft zijn perspectief

Verwijten achter gesloten deuren, boze commentaren in de kranten, kwade brieven aan het Nobelcomite, kritische vragen tijdens de persconferentie, protesten tijdens de feestrede en hier en daar een demonstratie: zelden zal de uitreiking van een Nobelprijs voor de Vrede met zoveel negatieve achtergrondgeluiden gepaard zijn gegaan als die aan Michail Gorbatsjov van gisteren.

Het trof dan ook slecht, want minder dan 48 uur voordat Gorbatsjov als tweede Sovjet-burger de vredesprijs van de Nobelstichting aanvaardde hadden Sovjet-soldaten, zijn soldaten, de Litouwers de gordijnen in gejaagd met een kort, maar niet mis te verstaan staaltje van ouderwets Sovjet-machtsvertoon: even had het er in de nacht van maandag op dinsdag op geleken alsof die Sovjet-soldaten in Vilnius een eind gingen maken aan de eigenzinnige Litouwse democratie. En of de Noren gisteren in de persoon van Michail Gorbatsjov nu een slachtoffer voor zich hadden van een nieuwe provocatie van communistische conservatieven dan wel de auctor intellectualis van het optreden in Vilnius deed er niet zoveel toe:

de uitreiking van 's werelds belangrijkste vredesprijs aan een man met bloed aan zijn handen kon gisteren voor velen niet door de beugel. Vandaar de protesten, de commentaren en de verwijten, vandaar ook de protestbrief die gisteren meer dan dertig andere Nobelprijswinnaars collectief het Nobelcomite stuurden, verwijzend naar Litouwen, verwijzend ook naar het bloedbad van Tbilisi in april 1989, naar het bloed dat in Nagorno Karabach is vergoten, en in Vilnius en Riga begin dit jaar en naar allerlei andere wandaden. De vraag of Gorbatsjov persoonlijk verantwoordelijk is geweest voor die wandaden is hier niet relevant: relevant is dat hij als staatshoofd verantwoordelijk was. Als hij zelf in Vilnius het leger de straat niet heeft opgestuurd, heeft hij ook niet verhinderd of niet kunnen verhinderen dat anderen dat deden, en dat is op zijn best een bewijs van presidentieel onvermogen. En daarvoor krijgt niemand een Nobelprijs. En zo werd 'Vilnius' gisteren (met Tbilisi, met Karabach, met Riga) voor menigeen een argument om Gorbatsjov het recht op die vredesprijs te ontzeggen. Erg overtuigend is het argument echter niet. 'Vilnius' was een ernstig incident, een onheilspellend incident ook. Maar alles heeft zijn eigen perspectief. En vergeleken met de historische verdiensten van Gorbatsjov, de verdiensten waarvoor hem de prijs is toegekend, is 'Vilnius' als argument toch wat mager.

Gorbatsjov heeft sinds zijn aantreden in 1985 een revolutie ontketend die de wereld heeft veranderd. Hij heeft in eigen land een star en vastgeroest systeem aangepakt, hij heeft de politieke gevangenen vrijgelaten, hij heeft gedemocratiseerd, hij heeft getracht de economie te hervormen, hij heeft de militairen gekortwiekt, hij heeft de partij in de hoek gezet, hij heeft de ideologie zo goed als naar de prullenbak verwezen, hij heeft Stalins slachtoffers gerehabiliteerd, hij heeft de slopende oorlog in Afghanistan beeindigd, hij heeft de censuur afgeschaft, hij heeft de grenzen geopend. En zeker: Gorbatsjov heeft legio fouten gemaakt, fouten die in een reusachtig rijk als de Sovjet-Unie ook nogal eens wanstaltige proporties plegen aan te nemen. Maar hij heeft ook de ban gebroken waarin de Sovjet-Unie decennia lang gevangen heeft gezeten en daarbij meer tegenwerking getrotseerd dan men zich doorgaans realiseert. En de fouten ten spijt: zonder Gorbatsjov was er geen vrijheid van meningsuiting en geen meerpartijenstelsel, wapperden er geen nationale vlaggen en klonken er geen eigen volksliederen in al die republieken, zonder Gorbatsjov regeerden daar geen Volksfronten maar afleggertjes van die eeuwige en onvergankelijke communistische partij, geen zelfgekozen leiders maar lokale klonen van Brezjnev en Tsjernenko.

En zonder Gorbatsjov waren zijn hardste critici Gamsachoerdia, Jeltsin en Landsbergis niet president van Rusland, Georgie en Litouwen maar respectievelijk politiek gevangene, obscuur partijbaas van een West-Siberische oblast en naamloos musicoloog in Vilnius of Kaunas. Dat wordt nogal eens vergeten, bij alle kritiek - alle terechte kritiek. Internationaal heeft Gorbatsjov nog veel meer gepresteerd: hij heeft de relatie tussen Oost en West fundamenteel veranderd. Hij heeft met zijn 'nieuwe denken' en een nieuw doen de impasse doorbroken waarin de wereld 45 jaar gevangen heeft gezeten. Oost is geen vijand meer van West, raketten worden niet geplaatst maar vernietigd, troepen niet gelegerd maar weggehaald. En zeker: hij heeft dat niet alleen gedaan, er kwamen ook Reagans en Thatchers en Mitterrands bij kijken. Maar zonder Gorbatsjov en zijn team, de Jakovlevs, de Sjevardnadzes, was die 45-jarige impasse niet doorbroken. En natuurlijk, hij werd ertoe gedwongen door de omstandigheden in eigen land.

Maar dat werd ook Brezjnev. Alleen: Brezjnev liet zich niet dwingen, die bleef ziende blind, deed niets, stierf stoer en liet uit louter stoerheid een rune achter. Gorbatsjov deed nog meer, met dat nieuwe denken: hij heeft Oost-Europa vrijgelaten. En opnieuw geldt misschien dat hij daartoe werd gedwongen. Maar opnieuw: ook Brezjnev werd daartoe gedwongen. En hoe Brezjnev met die dwang omging toont Tsjechoslowakije 1968 aan. Brezjnev zou in 1982 de Polen nog socialistische mores hebben geleerd als Wojciech Jaruzelski niet sneller was geweest. Gorbatsjov daarentegen liet de Oosteuropeanen gaan, hij nam Honecker, Jakes en Zjivkov niet in bescherming, dankzij hem is Oost-Europa vrij, dankzij hem werd de Duitse deling opgeheven en dankzij hem kan het Westen miljarden besparen op zijn bewapening. Om duidelijk te maken dat het Westen enige morele verplichtingen aan de volkeren van Oost-Europa heeft, pleegt Lech Walesa wel eens te stellen dat de Oosteuropese volkeren het Westen hun halve werelddeel op een presenteerblaadje hebben aangeboden: het Westen heeft niet een klein raketje hoeven afvuren en niet een soldaat hoeven verplaatsen om het zo lang voor onwankelbaar versleten communisme op de knieen te dwingen. Maar dat is maar een deel van de waarheid, want zonder Gorbatsjov hadden de Oosteuropeanen dat presenteerblaadje niet kunnen vullen (dat het Westen hooghartig de neus ophaalt voor het door Walesa c.s. aangebodene is een andere vraag). Meer nog: dankzij Gorbatsjov en zijn nieuwe denken, dankzij zijn beslissing onfatsoenlijke regimes niet langer te steunen, zijn overal in de wereld angels uit conflicten gehaald, in Nicaragua, in Mozambique, in Angola, in Ethiopie. Niet alleen de DDR is verdwenen, Zuid-Jemen is dat ook en de korte maar hevige geschiedenis van de Golfoorlog zou anders zijn verlopen als de Sovjet-Unie zich niet als partner had gedragen maar als rivaal of tegenstander, zoals vroeger. Lang niet alles is direct terug te voeren op het conto van Gorbatsjovs nieuwe principes, maar zeer veel hangt daar indirect wel mee samen. Dat zijn geen geringe verdiensten. Het zijn verdiensten die de wereld in positieve zin hebben veranderd en die, of Gorbatsjov met zijn perestrojka op de lange termijn nu slaagt of niet, het predikaat historisch ruimschoots verdienen. En Gorbatsjov is geen heilige, net zo min als heel wat eerdere winnaars van de Nobelprijs van de Vrede heiligen waren, van vechtjas Theodore Roosevelt tot Henry Kissinger. Gorbatsjov is eerder een Chinese koelie die een berg afgraaft, en meer rotsblokken verkeerd legt dan menigeen - met recht - lief is. Maar de berg is sinds 1985 wel een andere aanblik gaan bieden. Er zijn winnaars van de Nobelprijs voor de Vrede geweest die de prijs voor minder hebben gekregen. Vilnius of geen Vilnius. foto: Gorbatsjov tijdens zijn Nobelprijs-toespraak. (Foto EPA)