Een slagschip als metafoor van het menselijk bestaan; In de ban van de Bismarck

Voor Rob Peters waren het enerverende weken. Om te beginnen werd de encyclopedische kennis van de beeldend kunstenaar uit Rotterdam, over geschiedenis en vooral de ondergang van het Duitse slagschip de Bismarck, getest in Jos Brinks tv-quiz 'De 64.000-gulden vraag' op RTL 4. Op dinsdag 21 mei kwam Peters - als altijd schijnbaar moeiteloos - de vijfde en laatste ronde door. Dat leverde hem de hoofdprijs op.

Op maandag 27 mei, was hij op uitnodiging van de Kameradschaft der Uberlevenden des Schlachtschiffes Bismarck te gast op het buiten van de on Bismarcks in Friederichsruhe, bij Hamburg. Het was die dag precies vijftig jaar geleden dat de Bismarck onder de golven verdween.

Van de 2092 opvarenden, meestal jongens van een jaar of twintig, vrijwilligers, werden er 115 gered. De 'Bismarck-Kenner aus Holland'

legde er een krans op het monument voor de gesneuvelden van het slagschip. Maar over die verse indrukken kan Peters nog niet praten.

Intussen maakte hij een editie af van 100 bouwplaten van de Bismarck, met in zeefdruk de camouflage-stren de valse boeggolf. Een en ander nauwkeurig naar de aanwijzingen op de officiele bouwtekeningen waarvan Peters een kopie bezit en die hij met veel geld en goede woorden heeft losgepeuterd uit het Duitse rijksarchief. “Die valse boeggolf maakte identificatie op zee moeilijk”, doceert de kunstenaar. “Het schip zag er kleiner en minder gevaarlijk uit. Voor je het wist, had je de volle laag te pakken.” De bouwplaat was voor verschijnen uitverkocht.

admiraal bestelde er vijf exemplaren van. Aan de muur in zijn atelier aan de Waterloostraat (en dan denk je toch aan Napoleon, of je wilt of niet) hangt het werk van Peters over de zeekrijg. Admiraal Togo, die in 1905 de Russische vloot verpletterend versloeg bij Tsoesjima, waardoor Japan in een klap op de wereldkaart stond. “Dat gebeurde ook op 27 mei”, zegt Peters. In een object in een glazen kastje zakt de Lusitania diagonaal door het groene laken een biljarttafel in; de bileu leunt tegen de tafelrand. De pakketboot werd op 15 mei 1915 door de Duitsers getorpedeerd. Onder de 1.200 slachtoffers waren 124 Amerikanen. Iets later kozen de Verenigde Staten de zijde van de geallieerden in de Eerste Wereldoorlog.

Zeegevechten bepaalden vroeger misschien wel de loop van de geschiedenis, maar zoals Peters ze laat zien, krijgen ze symbolische betekenis. Dat lijkt aardig overeenkomstig de werkelijkheid. De beslissingen vallen tegendig nu eenmaal niet meer op zee.

De zee, en oorlogsschepen, komen vanaf 1975 in zijn werk voor. In dat jaar kocht hij een bouwplaat van de Bismarck. Peters werkte toen aan de beeldenaar van de koningin voor een vijftig guldenstuk, en wilde even iets anders te doen hebben. Al knippend en plakkend kwam hij er achter dat de reepjes karton model stonden voor 48.000 ton ijzer en staal, 250 meter lang, 36 meter boven de golven en 36 meter breed: de grootste en gevaarlijkste oorlogsbodem ooit geb (in 1941).

Maar wel het mooiste schip, dat ook. De principes van de moderne vormgeving, die fusie van techniek en esthetiek, kwamen nooit beter tot uiting dan in de gestroomlijnde oorlogsschepen - met als enig doel om in een paar minuten dood en verderf te zaaien - als de ontwerpers en ingenieurs hun werk naar behoren hadden gedaan.

De Bismarck werd voor Peters de metafoor van het menselijk bestaan, in elk geval bepaalde facetten daarvan. Hij las alles wat er was geschreven over het schip, bestudeerde bouwtekeningen en zeekaarten, sprak met deskundigen en overlevenden, maakte er vrienden. Fascinatie en afschuw, hand in hand, hielden hem bezig en zullen hem voorlopig nog wel bezig houden.

Peters: “Alle intelligentie, vernuft en slavenarbeid, in een kluwen van ego's, die niets vergeet of vergeeft. Een prachtige, maar verschrikkelijke wereld. Ook onze zogenaamde mannelijkheid heeft ermee te maken. Op de Bismarck moes schip een 'hij', en geen 'zij' worden genoemd, zoals het hoorde in de Duitse taal. Zoiets geweldigs, dat mocht niet vrouwelijk zijn. We leven eigenlijk allemaal nog steeds op de Bismarck.”

Zijn atelier vulde zich met modellen van het schip, schilderijen, objecten, routebeschrijvingen, videotapes, correspondentie, en tijdstabellen van de finale slag. Peters weet daar nu uiteraard meer van dan de mensen die toen aan boord zaten, met hun gebrekkige verbindingen op volle zee. Maar als hij zijn werk wtentoonstellen, vindt de kunstwereld het doorgaans 'maritiem', zoals de maritieme wereld het 'kunst' vindt. Ze hebben allebei gelijk, maar het een sluit het ander niet uit, en beide doen ze zich tekort. Dr. Philip Bosscher, directeur van het Noordelijk Scheepvaartmuseum, hielp Peters wel met adviezen en introducties.

Meedoen aan Jos Brinks tv-quiz begon, zoals zoiets meestal gaat, als een grap, Maar het werd vlug ernst. Een vriend hielp de oeverloze kennis te systematiseren en re mnemofoefjes aan. Een belangrijk vlootonderdeel in de jacht op de Bismarck werd 'de koffievloot': HAG, Kanis & Gunnik, Van Nelle. De vette letters zijn beginletters van de namen van kruisers: Hermione, Aurora, Galatea, Kenia en Neptune. Zo pompte Peters de namen van 65 Britse schepen, die aan de jacht op de Bismarck deelnamen, met hun gezagvoerders, en nog veel meer, in het hoofd onder de zwierige Flechet-hoed.

De eerste, overigens ook de laatste reis van de Bismarck, h 200 uur en 37 minuten geduurd. De Bismarck was een piraat, bedoeld om koopvaardij- en troepenschepen de grond in te boren. De Britten zetten tenslotte 65 oorlogsschepen in om dat te voorkomen. Het werd een tijdrace. De Bismarck had net genoeg brandstof om in Brest, toen een 'Duitse' haven, te ontkomen. De Britten hadden ook net genoeg brandstof om dat te verhinderen. Eerst boorde de Bismarck nog het Britse vlaggeschip, de Hood, in de grond (1.419 opvden, 3 overlevenden). Daarna werd de Bismarck door een torpedo op het roer onbestuurbaar. Met een vaartje van zeven knopen per uur dobberde de kolos tegen de wind in op de vijanden af. Die schoten het schip aan flarden. Toen de Duitsers al maatregelen hadden genomen om de Bismarck tot zinken te brengen, knalde de kruiser Dorsetshire tenslotte zijn torpedo's op de brandende klomp af.