De tampon

In de Tweede Wereldoorlog voer een Amerikaans marineschip vol vrouwelijke militairen naar India. Na een dag of twee begonnen de waterafvoeren en bijbehorende pompen zo verschrikkelijk verstopt te raken, dat de schade slechts met bijlen en breekwerk kon worden verholpen. Toen de oorzaak van de verstopping bekend werd, gaf de kapitein orders dat voortaan aan boord van zijn schip het gebruik van tampons in plaats van maandverband verplicht was.

Het verhaal staat in een boek dat een paar jaar geleden verscheen ter gelegenheid van het vijftigjarig bestaan van de Tampax-tampon. De titel van het boek: Small Wonder.

Als tampons iets waren waarover gepraat kon worden zoals over auto's of vulpennen, dan was Tampax de Mercedes of de Mont Blanc onder de tampons. Het is het oudste merk en een klassiek, ingenieus ontwerp dat de tijden heeft getrotseerd.

Maar tampons lijken even onbespreekbaar als zij onzichtbaar zijn. Er worden er in Nederland 250 miljoen per jaar gebruikt, maar nooit lees je er over, nooit hoor je er over. En nergens ligt de Tampax-tampon met zijn markante inbrenghuls naast de oude Philips-scheerapparaten als industrieel ontwerp in de vitrines.

Nadat vrouwen zich duizenden jaren lang maandelijks hadden moeten behelpen met gemproviseerde lappen en wasbare luiertjes, proppen wol of stukjes spons, zijn in de twintigste eeuw in Amerika verrassend kort na elkaar wegwerp-verbanden en tampons op de markt verschenen: het verband, Kotex, in 1920, de tampon, Tampax, in 1936. Technisch was het al zeker dertig jaar eerder mogelijk ze te maken. Maar iets waarmee je niet kunt adverteren kun je niet verkopen, en dat was in preutser tijden een onoverkomelijk obstakel.

In het dagelijks leven van miljoenen vrouwen moet de opkomst van de wegwerp-'verschoning' (zoals de handel beide produkten samen wel aanduidt) een ongelofelijk verschil hebben gemaakt. In de Oosteuropese landen wachten in 1991 miljoenen vrouwen op de dag dat het kapitalistisch stelsel ook hen verzekert van een reguliere aanvoer.

Tampax was, ook in de Tweede Wereldoorlog, een doorslaand commercieel succes. Tampons bieden dan ook aanzienlijke voordelen boven maandverband. Dat zij onzichtbaar te dragen zijn is misschien het belangrijkste. Vrouwen hebben en houden nu eenmaal een redeloze angst om 'betrapt' te worden op dit zo natuurlijke maandelijkse proces.

Voorts kosten tampons minder grondstoffen - en geen kunststof, zoals de moderne anti-doorlekverbanden - en kunnen zij daarom door de wc worden weggespoeld. En ten slotte zijn zij hygienischer, omdat het menstruatiebloed pas met de buitenlucht in aanraking komt op het moment dat het wordt weggegooid.

Interessant is dat de inbrenghuls, die de hygiene van de tampon pas optimaal maakt doordat je het voorwerpje zelf met je vingers niet hoeft aan te raken, samen met de tampon is uitgevonden. Dat was in 1931. De huisarts Earle C. Haas begon toen in zijn knutselkelder te Denver (Colorado) koordjes vast te stikken op reepjes watten, die op te rollen en vervolgens met een handcompressor samen te persen. Dat laatste is het cruciale punt in het fabricageproces; met die compressor werd Haas de vader van Tampax. Het kartonnen kokertje waar de tampon vervolgens in ging had hij waarschijnlijk gewoon nog, omdat zijn oertampon anders niet in model bleef. Vanzelf volgde daaruit de constructie met het tweede, dunnere duwkokertje die nog steeds, vrijwel onveranderd, het kenmerk is van Tampax. In de Verenigde Staten schijnen er andere merken te zijn die ook met deze applicator werken, in Nederland is Tampax de enige.

De Nederlandse vrouw is vergeleken met die in veel andere moderne landen een erg terughoudende tampongebruikster. De reden? Een traditionele mentaliteit die van moed op dochter wordt overgebracht, onuitroeibare misvattingen over mogelijke beschadiging van het maagdenvlies, of de angst dat het ding zoek kan raken in de mysterieuze diepten van het vrouwelijk lichaam - van die dingen, denkt men. Slechts een op de tien Nederlandse vrouwen gebruikt uitsluitend tampons en geen maandverband. Onder hen zijn tot wanhoop van de fabrikanten veel jonge vrouwen die, als zij vijfentwintig gepasseerd zijn - getrouwd, geen baan en geen disco meer - toch weer op verband overgaan.De Nederlandse consumente is niet alleen huiverig voor de tampon, zij heeft daarbij ook een sterke voorkeur voor de 'digitale'

versie ervan: zonder inbrenghuls dus. Zij oogt kleiner, en onderscheidt zich bovendien van de tampon-met-applicator doordat zij bij gebruik alleen dikker en niet langer wordt. De absolute marktleider is ob, van Johnson & Johnson, met bijna driekwart van de totale omzet. Daarna volgt Libresse (vroeger: Amira), met zo'n veertieprocent, en dan pas Tampax, in de meeste landen ter wereld oppermachtig, met hier niet meer dan tien procent. Molnycke is de enige fabrikant die zowel maandverband als tampons voert. Zij worden beide onder het merk Libresse verkocht.

Omdat de Nederlandse vrouw geen grote tampongebruikster is, heeft het verschijnsel toxic shock syndrome, TSS oftewel de tamponziekte, hier minder paniek gezaaid dan elders. Men neemt nu aan dat de ziekte, die enkele tientallenevens heeft gekost, te maken had met de 'superslurpers', nieuwe, extreem absorberende vezels die rond 1980 in sommige tampons - niet in Tampax - werden toegepast.

Voor het TSS wordt tegenwoordig ook in de Nederlandse gebruiksaanwijzingen discreet gewaarschuwd: regelmatig verschonen is het belangrijkste advies. Maar ook zonder dat blijft de marketing van tampons klaarblijkelijk een gevoelige kwestie.

Zo bestaan er van maandverband 'B-merken'; van tampons niet. En erwijl bij het maandverband de introductie van allerlei technische vernieuwingen, zoals extra dunne, afzonderlijk verpakte of body-shaped modellen, gepaard gaat met pogingen om het imago van het produkt fleuriger en minder klinisch te maken, durft men dat bij het presenteren van tampons duidelijk niet aan. Met huiver denken ze bij Molnycke terug aan de Amira-met-ronde-top-campagne, alweer vele jaren geleden ('da's logisch he?'), die wel veel grappen, grollen en naamsbekendheid, maar geen omzetstijing van betekenis bracht.

Cultuurhistorisch gezien past de tampon in een rijtje met de anticonceptiepil en contactlenzen. Vrouwen die nu rond veertig of jonger zijn hebben nooit beter geweten of deze dingen waren er, ten dienste van hun streven naar vrijheid, emancipatie en aantrekkelijkheid. Maar anders dan bij hun introductie te verwachten viel zijn zij niet doorgebroken: brillen, maandverband en condooms zijn gebleven. En toch zou zonder dit drietal het mderne leven niet helemaal zijn wat het nu is.