'Vrouwen verzamelen nog nauwelijks boeken'

Buiten Engeland telt Europa slechts twee antiquariaten die zijn gespecialiseerd in boeken van en over vrouwen. Beide zijn gevestigd in Amsterdam, op vijfhonderd meter van elkaar. Een dubbelportret.

Nicoline Meiners was er het eerst. In 1981 kocht zij bij een antiquariaat in Amsterdam een kast vol boeken over vrouwen.

Voor haar eigen verzameling, maar met de vele doubletten stond zij enige tijd later op een vrouwenboekenfeest van het feministische maandblad Serpentine. De belangstelling was overweldigend en na jaren vanuit huis te hebben verkocht, vestigde Meiners (48) zich in 1985 met antiquariaat Lorelei op de Prinsengracht in Amsterdam, schuin tegenover de feministische boekhandel Xantippe.

Nicoline Meiners wordt gedreven door een doel: het zichtbaar maken van werk van vrouwen. Bewust of onbewust hebben mannen het werk van vrouwen weggewerkt, zo luidt haar stelling. Zo ging men er tot voor kort van uit dat Jane Austen de enige 18de eeuwse Engelse romanschrijfsters was. “Volstrekte onzin”, zegt Meiners verontwaardigd om even later een boekje te laten zien van Charlotte Lennox, een Britse schrijfster die zo populair was dat tenminste een van haar boeken in het Nederlands werd vertaald.

Meiners is tijdens ons gesprek een paar keer verontwaardigd. Weet ik bijvoorbeeld, vraagt zij, dat de vrouw van Einstein, Mileva Maric, een grote bijdrage heeft geleverd aan de totstandkoming van de relativiteitstheorie, maar dat al haar werk is weggemoffeld, inclusief haar proefschrift? En dat vrouwen volgens de Nederlandse wet tot 1956 'handelingsonbekwaam' werden geacht, dat ze zonder toestemming van hun man niets mochten ondernemen?

Dit laatste voert Meiners aan als een van de redenen waarom er onder vrouwen nauwelijks een traditie lijkt te bestaan om boeken te verzamelen. Maar er zijn meer redenen: zo hadden vrouwen in Nederland tot 1906 toestemming nodig van de minister van binnenlandse zaken om toegelaten te worden tot de HBS. Geen klimaat om eens een flinke bibliotheek aan te leggen, uitzonderingen daargelaten.

Weer wordt er een boek tevoorschijn gehaald om deze stelling te onderbouwen. Een proefschrift ditmaal, uit 1919, getiteld De invloed van geestelijken arbeid op de specifiek vrouwelijke functies. De eerste stelling van schrijfster J.S.A.M. Knoop luidt: “De universitaire studie oefent bij de vooraf gezonde vrouw geen slechte invloed uit op haar lichamelijk welzijn, speciaal niet op de physiologische functies van haar sexe.”

Antiquariaat Lorelei heeft zo'n tienduizend boeken in voorraad. Plus een groot aantal tijdschriften en brochures.

Stickers geven de inhoud van de kasten weer: feministische theorieen, eerste en tweede feministische golf, lesbische studies, moederschap, seksualiteit, (auto)biografieen en ga zo maar door. Als het maar over vrouwen gaat of door vrouwen geschreven is. “Het komt er op neer dat ik me heb gespecialiseerd in boeken die eigenlijk geen specialisatie vormen”, geeft Meiners als eerste toe. “Een boek geschreven door een vrouw kan immers over van alles en nog wat gaan. Dat betekent dat ik van alle onderwerpen op de hoogte moet zijn.”

Als hulpmiddel beschikt Meiners, ooit opgeleid tot archivaris, over een batterij kaartenbakken. Van ieder boek dat zij in handen heeft maakt zij een titelbeschrijving, aangevuld met aantekeningen over de inhoud, de drukgeschiedenis, pseudoniemen enzovoorts. Een bibliografish apparaat dat inmiddels naar schatting zo'n vijftienduizend kaartjes telt en dat zoekende klanten met regelmaat een grote dienst bewijst.

Onder die klanten neemt het aantal mannen gestaag toe. Dat geldt eveneens voor antiquariaat Vrouwen in druk van Marianne Verhallen, gevestigd op de Westermarkt, in de buurt van het Anne Frankhuis. Kort na de oprichting in 1984, vertelt Verhallen (33) lachend, keken vrouwen verstoord op als er een man de winkel binnenkwam. “Wat moet die hier!?” Nog steeds ziet ze wel eens mannen voor de etalage staan aarzelen, maar doorgaans is de verleiding van zoveel aantrekkelijke antiquarische boeken te groot.

Die boeken, zo'n twaalfduizend in totaal, bedekken de wanden van boven tot onder. In grote lijnen gaan ze over dezelfde onderwerpen als bij antiquariaat Lorelei, maar Verhallen heeft meer Engelse boeken, een grotere collectie Nederlandse literatuur, een flinke kast theologie (vrouwelijke heiligen e.d.) en een collectie oude meisjesboeken die verzamelaars op dit gebied doet watertanden.

Ook zijn er collecties die je niet snel in een feministisch antiquariaat zou verwachten, zoals een plankje borduren en kookboeken. “Ach”, zegt Verhallen laconiek, “die boeken lijden hier een rustig leven. Maar het past in het concept dat ik vanaf het begin heb nagestreefd: een winkel met boeken van en over vrouwen in de ruimste zin des woords; een plek waar je zelf kunt grasduinen. Je vindt hier nu eenmaal boeken die je in geen enkele bibliotheek tegenkomt.”

In plaats van kaartenbakken gebruikt Verhallen een computer om haar indrukwekkende vakkennis te administreren. Die kennis komt voort uit een onstilbare leeshonger. Toen ze nog Nederlands studeerde aan de Universiteit van Amsterdam stond er op de literatuurlijst tussen de tweehonderd auteurs slechts een vrouw: Carry van Bruggen. Uit het boek Het aandeel der vrouw in de Nederlandse letterkunde (1921) van Maurits Basse, leerde ze hoeveel andere schrijfsters er waren. Hun boeken ontbraken in de Universiteitsbibliotheek en indertijd zelfs nog op het Vrouwenarchief, maar waren voor een paar gulden te koop op het Waterlooplein of bij antiquariaten. “Dat was voor mij een openbaring, en dus ben ik ze gaan opkopen”, aldus Verhallen.

Haar eigen bibliotheek is inmiddels enorm: ruim tienduizend boeken. “Steeds meer vrouwen verzamelen boeken. Maar er is wel een verschil: als een man een boek wil hebben dan koopt hij het, hoeveel het ook kost. Vrouwen zeggen vaker: ik moet er nog even over nadenken.”

Overigens liggen de prijzen van boeken van en over vrouwen in haar winkel over het algemeen niet erg hoog, van een tot duizend gulden. “Met andere boeken zou ik veel meer kunnen verdienen. Maar dat streef ik niet na.”

Tot de best verkochte boeken, zowel bij 'Vrouwen in druk' als bij 'Lorelei' horen die van schrijfsters als Anna Blaman, Jane Austen, Simone de Beauvoir, Renate Dorrestein, Renate Rubinstein en Isabel Allende (“niet aan te slepen”). Naar dissertaties van vrouwen en zwaardere wetenschappelijke kost is veel minder vraag. Maar zoals Nicoline Meiners het formuleert: “Door te laten zien wat vrouwen hebben geschreven creeer je die vraag vanzelf.”

    • Ewoud Sanders