Wijsbegeerte

NRC Handelsblad van 5 april berichtte over een rapport betreffende het onderwijs in de wijsbegeerte aan onze universiteiten.

Als oude scepticus onthoud ik mij van oordeel zowel over het niveau van de commissie die het rapport samenstelde als ook over het niveau van het onderwijs. Wel weet ik, dat in de geschiedenis van de wijsbegeerte in West-Europa de universitaire wijsbegeerte dikwijls de vijand van de echte wijsbegeerte is geweest.

De wijsbegeerte in West-Europa was lange tijd metafysica. Met het slinken van het geloof verloor de metafysica langzamerhand haar centrale plaats. In de universiteiten heeft men daarom sinds de vorige eeuw geprobeerd de wijsbegeerte opnieuw te definieren en wel als onderzoek van de grondslagen van de kennis, van de moraal en van onze overtuigingen. Dus van de grondslagen van onze verschillende zekerheden. Het heeft een universitaire wijsbegeerte echter niets opgeleverd: veel zekerheden zijn immers verdwenen en een zich professioneel denkende universitaire wijsbegeerte kan zelf geen zekerheden scheppen. Professionele filosofen schijnen te denken, dat wijsgerige reflectie uitkomst biedt: de taak van de eigentijdse filosoof zou dan zijn over alles, inclusief de andere studievakken aan de univeristeit, te reflecteren. Maar deze opvatting van de wijsbegeerte voert ons in het moeras. In de praktijk van het leven is de reflectie een onmisbaar concreet moment in het handelen, maar de zogenaamde wijsgerige reflectie is leeg en wordt daarom willekeurig ingevuld. Ze is een denken over het denken, een interpretatie van interpretaties, een vrijblijvend schrijven over teksten. De wijsgerige reflectie is een dolende wijsbegeerte die niet meer in het werkelijke handelen en in het werkelijke onderzoek verworteld is.

Wij kunnen de weg uit het moeras vinden door terug te keren naar de wijsbegeerte als een verantwoordelijk zoeken naar waarheid en wijsheid. Onze tijd heeft aan het eind van deze bloedige ideologische eeuw mensen nodig die luisterend zich in de wereld bewegen en verantwoordelijk vooruitdenken op de plaats waar ze staan. Mensen in de praktijk van het leven kunnen weer filosofen worden als eens in de oudheid toen de wijsbegeerte ontstond, door zich te oefenen in luisteren naar wat mensen in de wereld beweegt.

Taak van zulke praktische filosofen is niet abstracte reflectie, maar concreet vertolken. Beschaving is overigens een voortdurend bedreigde, zorgwekkende aangelegenheid. Daarom hoop ik, dat de beoefening van de wijsbegeerte zorgwekkend zal blijven.