Gedrevenheid van typografen grootste lettergeheim

De gulden snede: Het geheim, Ned.3, 20.50-21.15u.

“Er zijn veel te veel letters, maar de letters die ik wil hebben zijn er nog niet”, verklaart letterontwerper Gerard Unger in de vanavond uit te zenden aflevering van De gulden snede zijn drang om nieuwe letters te ontwerpen. “Je werkt uit een onvrede over wat er voor je is gedaan”, zegt ook Peter van Blokland. En Gerrit Noordzij zegt: “Als typograaf heb je een bepaald beeld voor ogen en daar zoek je een letter bij. Maar als je dat wat je voor ogen staat direct op papier zet, dan word je letterontwerper.”

Het geheim heet deze laatste aflevering van het drieluik over de normen die kunstenaars en vormgevers hanteren. Vier letterontwerpers vertellen erin over hun drijfveren en over de geheimen die letters in zich verbergen. Vijfentwintig minuten is daarvoor eigenlijk te kort en veel blijft dan ook onbesproken, maar de kijker krijgt toch een indruk van het typografenvak. Met name dat het ontwerpen van een nieuwe letter een tijdrovend werkje is, wordt duidelijk. Het begint met schetsen, waarna elke letter met de hand moet worden uitgetekend. Het hele alfabet, in hoofdletters en in onderkast, maar ook de cijfers en de interpunctie. En dat vervolgens in alle cursieve, magere en vette variaties die bij een letterfont nu eenmaal horen.

De miniemste details krijgen daarbij eindeloze aandacht omdat, zoals Peter Matthias Noordzij uitlegt, de kleinste kleinigheden de sfeer van een letter kunnen veranderen. Een niet correct getekende hoek of een onzuivere bocht kunnen een onscherp beeld opleveren, alsof de letter met teveel inkt werd gedrukt. “Misschien ziet niet iedereen het”, zegt Noordzij, “maar ik wel.” Zijn gedrevenheid verklaart hij dan ook als “een soort liefde. Ik ben heel erg betrokken bij wat ik maak.

Ik werk vanuit een gevoel dat ik probeer te rationaliseren.” Computers deden ook in dit vak hun intrede, maar ze verlichten het werk van de typograaf slechts ten dele. Het door Peter van Blokland ontwikkelde programma Icarus helpt ontwerpers bij het afwerken op die kleine details. Zo hoeft niet voor elke correctie de hele letter overgetekend te worden. Van een basisletter een cursief of een versmalde versie maken gaat echter niet, zoals Van Blokland laat zien. “Electronische manipulatie van letters geeft altijd een verstoring van de subtiliteit en kan dus eigenlijk nooit.”

Er is een sterke innerlijke drang nodig voor dat eindeloze gepeuter aan letters. Die gedrevenheid is waarschijnlijk het grootste geheim dat letters in zich bewaren.