Congres begroet plan voor coalitie met PvdA met applaus; VVD rijp voor regeringscoalitie zonder het CDA

AMSTERDAM, 29 APRIL. Er moest zaterdag op algemene vergadering van de VVD in Amsterdam een oud-gediende aan te pas komen om de aanwezigen duidelijk te maken dat er iets bijzonders aan de hand was. De Groningse commissaris der koningin, H.J. Vonhoff noemde het voornemen om vanaf nu bij coalitievorming ook met de PvdA te gaan praten “de meest ingrijpende verandering in de politieke opstelling van onze partij sinds vele jaren”. De VVD is rijp voor verandering van de politieke verhoudingen in Nederland. Het zou gezond zijn, vond men, als het CDA eens in de oppositie ging.

De aanwezigen op de tweedaagse bijeenkomst, die voornamelijk over de toekomst van de partij ging, waren zich van deze liberale koerswijziging bewust. Ze aarzelden niet. Moties waarin tot deze verandering werd opgeroepen, werden zo breed ondersteund dat ze niet eens in stemming gebracht behoefden te worden. Ook elke opmerking die tot de conclusie leidde dat er niet meer zoals in het verleden, blokkades tegen coalities met de PvdA moesten worden opgebouwd, werd met instemmend gemompel of met applaus begroet.

Een aspect dat in niet geringe mate bijdroeg aan deze zelfverzekerde houding van de aanwezigen op het congres vormde de uitslag van de statenverkiezingen. Daar was de neerwaartse trend bij de VVD in de kiezersgunst voor het eerst weer omgebogen. Ook de jongste opiniepeilingen duiden op een verder herstel van de liberale partij. “Het gaat de VVD weer goed; dat voel je in de lucht hangen”, constateerde partijvoorzitter Ginjaar dan ook. “Je merkt dat aan de aanvragen uit de afdelingen en je merkt dat aan de bereidwilligheid en het enthousiasme om te discussieren over de toekomst.”

Als veroorzaker van deze ommekeer werd de nieuwe leider aangemerkt, die morgen precies een jaar fractievoorzitter is.

Bolkestein mengde zich nauwelijks in de discussie over de toekomst van het liberalisme - het voornaamste thema van de tweedaagse vergadering - maar zijn rede werd gretig aangehoord, zeker zeven keer door applaus en vele malen door gelach onderbroken en tenslotte met een staande ovatie beloond. Bolkestein is op dit moment onbetwist de leider van de liberalen, ook de twijfelaars zijn nu overtuigd. Dat hij niet goed ligt bij velen in het CDA, in het bijzonder niet bij premier Lubbers, is bij de heersende stemming in de VVD een bijkomend voordeel.

De conclusie van de tweedaagse discussie was onmiskenbaar: voor de VVD is de tijd rijp voor een regeringscoalitie zonder CDA. Uiteraard zei Vonhoff in zijn samenvattende woorden aan het einde, dat niet op die manier. Hij formuleerde het ruimer en diplomatieker: “Ik constateer uit de discussie dat we allen in verschillende gradaties van mening zijn dat we de feitelijke situatie, waarin we onze keuze in een richting bepalen, nu gaan verlaten.” Formeel is dat dus: de VVD kijkt voortaan ook in andere richtingen. In de praktijk betekent dit dat, zeker bij de eerstvolgende kabinetsformatie, een serieuze poging zal worden gedaan de christen-democraten buiten spel te zetten. Dat het CDA altijd regeert “is in beginsel een ongezonde toestand”, zo stond al in de nota 'Ongebroken lijnen' die de basis van de discussie in Krasnapolsky vormde.

De ervaren Vonhoff, zelf onverholen voorstander van deze koerswijziging van zijn partij, wees de aanwezigen dan ook op het addertje dat onder de oppervlakte van een aantal resoluties van afdelingen en Kamercentrales school. Deze wilden de deuren naar alle democratische partijen opengooien op basis van programvergelijking. En dat moesten ze nu juist niet doen, maakte hij duidelijk. Daardoor was in het verleden elke samenwerking op nationaal niveau met de PvdA in de kiem gesmoord. Men moet juist naar de mensen kijken, naar de politieke situatie van het moment. In de provincies is dat na de statenverkiezingen ook gebeurd, aldus Vonhoff, met als gevolg dat de VVD nu in alle twaalf colleges van gedeputeerde staten is vertegenwoordigd. Applaus.

Partij- en fractieleider Bolkestein had vrijdagavond in een rede de toon gezet voor het congres. Hij zei bereid te zijn met elke partij inhoudelijk te praten en hij werd daarvoor meteen met lang applaus beloond. Iedereen die iets in deze richting opmerkte, kon op instemming rekenen. De Amsterdamse VVD-wethouder De Grave, die in een college met PvdA, VVD, D66 en Groen Links zit, kreeg bijval voor zijn mededeling “geen termen aanwezig te zien deze optie niet ook zeer serieus op nationaal niveau te beschouwen.”

Een afgevaardigde uit Enschede, waar PvdA en VVD het college van burgemeester en wethouders vormen, zei dat deze partijen samen een ingrijpend bezuinigingsprogram hadden weten door te voeren. In coalities met het CDA was dat nooit gelukt.

Gekoppeld met andere, soortgelijke ervaringen, ontstond even een beeld dat het wellicht met de PvdA makkelijker bezuinigen was dan met het CDA, dat altijd alles moeilijker, gecompliceerder maakt.

Jarenlang heeft een groepje intellectuele kwartiermakers binnen PvdA, VVD en D66 in het zogenoemde Des Indes-beraad in Den Haag hardnekkig de hoop op een dergelijke coalitie gekoesterd. De reacties van de congresgangers gaven aan, dat deze tot voor kort zonder veel illusies vastgehouden wens in elk geval nu binnen een veel bredere kring van de Volkspartij voor Vrijheid en Democratie aanhang heeft gekregen.

Partijleiding en congresgangers hadden, zo bleek dit weekeinde, tegelijkertijd dezelfde conclusie bereikt.

Is dit wel realistisch? Speelt het trauma van de kabinetscrisis van twee jaar geleden ons hierbij niet te veel parten, vroeg een van de aanwezigen. Hij bleek de enige te zijn, die deze opvatting vertolkte op de bijeenkomst. De meerderheid was het eens met de woorden van Vonhoff, dat de VVD zijn onafhankelijkheid terug heeft, nu zij de automatische positiebepaling naar een kant heeft doorbroken.

Niettemin waarschuwde Vonhoff tussen de regels door voor een ander trauma dat de VVD achtervolgt, het onstuitbare succes van D66. In de wandelgangen kon men daarover vele uitspraken van verbazing horen. “Wat heeft D66 gedaan dat het dit succes verdient?” “Wij hebben ons tegen niemand af te zetten, ook niet tegen D66”, zei Vonhoff en hij riep iedereen op verlost van trauma's de zaal te verlaten.