Stalin

Wie de auteur van een besproken boek beschuldigt van een onkritisch gebruik van zijn bronnen, moet zelf ongefundeerde beweringen zien te vermijden. In zijn bespreking van de herziene editie van The Great Terror (Zaterdags Boekenbijvoegsel van 23 maart) verwijt Rolf Binner Robert Conquest, dat hij werken met informatie uit de tweede hand als bron heeft gebruikt, bijvoorbeeld van de NKVD'er Orlov, die na zijn desertie in 1938 'voortaan werkte voor de Amerikaanse geheime dienst'.

Alexander Orlov (pseudoniem van Leiba Feldbing) vluchtte in 1938, om liquidatie te voorkomen, naar de Verenigde Staten en wist daar juist lange tijd aan de aandacht van de diensten te ontsnappen. De Sovjet-krant Troed schreef op 21 december jl. over hem: ''De FBI had vijftien jaar lang zelfs geen vermoeden dat zich onder zijn neus een voormalige medewerker van de Sovjet-inlichtingendienst bevond''. Pas na de publikatie van zijn boek in 1953 kwam men Orlov op het spoor en werd hij ondervraagd, maar hij liet aldus Troed geen geheimen los.

Moreel noch juridisch kan hij volgens de Sovjet-krant een verrader worden genoemd.

Conquest is net zo min als enige andere auteur boven kritiek verheven. Ik ben het met Binner eens dat bij een historische interpretatie van de Stalin-periode 'officiele' bronnen, hoe vervalst die toen ook geweest mogen zijn, niet hoeven te worden genegeerd, en dat 'niet-officiele' bronnen net zo goed kritisch moeten worden gebruikt.

Ook ben ik met hem eens dat Conquest - thans al een eind in de zeventig - zich er bij zijn 'reassessment' een beetje gemakkelijk vanaf heeft gemaakt. Maar Binner heeft niet alleen fundamentele kritiek op deze 'reassessment', maar op Conquests hele aanpak.

Voor mij blijft vooropstaan dat Conquest al in de jaren '60, geruime tijd voordat zovelen in het Westen de ogen werden geopend door Solzjenitsyns 'Goelag-Archipel' en op een moment dat het onderwerp in de Sovjet-Unie weer volledig in de taboesfeer raakte, een treffend beeld heeft gegeven van de essentie van het Stalinisme: zijn criminele karakter, dat leidde tot een massaterreur. Terwijl de 'revisionisten', wier kritiek op Conquest Binner in zijn bespreking aanhaalt, nog tot ver in de jaren '80 diezelfde massaterreur afdeden als een zijdelingse kwestie: duizenden slachtoffers waren er geweest, schrijft J. Arch Getty in zijn 'Origins of the Great Purges' uit 1985 en laat het daar verder bij. Dat lijkt me geen juist uitgangspunt voor een revisie.

Want, hoewel ook recente Sovjet-publikaties voor een eindbalans nog altijd onvoldoende informatie bevatten, ze bevestigen wel wat Conquest als een der eersten heeft gedocumenteerd: dat de terreur miljoenen slachtoffers heeft gemaakt.

Naschrift Rolf Binner: De informatie dat A. Orlov na 1938 heeft gewerkt voor de Amerikaanse geheime dienst, is afkomstig uit het boek van J. Arch Getty (1985). In geen enkele van de mij bekende vier recensies van het boek, waaronder een van Conquest zelf, werd dit detail uit de biografie van Orlov bekritiseerd. Het lijkt alsof Orlov tot de publikatie van zijn boek in 1953 in de VS was ondergedoken, en geen contact had met de geheime dienst.

Het artikel over Orlov in Troed kende ik niet. Nu ik het heb gelezen, vind ik het een slordig gerechercheerde, hagiografische bijdrage. Met geen woord wordt ernaar verwezen dat hij in vrijwel elk historisch werk over de Spaanse burgeroorlog als een van de wreedste beulen wordt genoemd. Ook was Orlov niet zo zwijgaam als in het Troed-artikel wordt beweerd. In het Trotski-archief in Cambridge (Mass.) bevindt zich een anonieme brief uit 1938 aan Trotski, waarin deze wordt gewaarschuwd dat de NKVD een agent in de Parijse organisatie van de Troskisten heeft geplaatst. In de jaren vijftig heeft Orlov toegegeven deze brief te hebben geschreven. Volgens Hugh Thomas (The Spanish Civil war, 1983) was Orlov na 1953 'a great help to the FBI in several cases of espionage'.

Jansens bewering dat de ''revisionisten nog tot ver in de jaren tachtig de massaterreur afdeden als een zijdelingse kwestie'' is niet alleen ongefundeerd, maar ook eenvoudig te falsificeren (zie de na 1978 verschenen artikelen van Gabor Rittersporn over dat probleem).