'MANNEN WILLEN GEEN ADVIES VAN VROUWEN'; Deborah Tannen over de moeizame dialoog tussen de seksen

Je begrijpt me gewoon niet. Hoe vrouwen en mannen met elkaar praten door Deborah Tannen 347 blz., Prometheus 1991, vertaling Trudy Schermer-Lodema (You just don't understand 1990), f 34,90 ISBN 90 5333 050 X

Deborah Tannen is professor in de linguistiek en schreef een boek over de verschillen in spreekstijl tussen vrouwen en mannen dat al een half jaar op de best-seller lijst van de New York Times staat. Zojuist verscheen de Nederlandse vertaling onder de titel Je begrijpt me gewoon niet ('You just don't understand', door Emmma Brunt besproken in het Boekenbijvoegsel van 28 juli 1990). Het is een uiterst leesbare verhandeling over de oorsprong van misverstanden in de communicatie.

Tannen benadert de sekseverschillen met een cultureel-antropologische instelling. Haar grondgedachte is dat vrouwen in gesprekken meer uit zijn op 'rapport' (de kwaliteit van de betrekking), terwijl mannen meer geinteresseerd zijn in 'report' (het uitwisselen van informatie).

Daarbij komt dat mannen al pratend de hierarchie in de gaten houden en er automatisch voor waken geen statusverlies te incasseren. Taal is voor hen meer een machtsinstrument, voor vrouwen een middel om betrokkenheid tot stand te brengen, meent Tannen.

Uw boek barst van de voorbeelden die rechtstreeks uit het dagelijks leven afkomstig lijken. Hoe komt u daaraan?

'De ruggegraat van mijn onderzoek is het opnemen van conversaties, deze letterlijk uitschrijven en vervolgens analyseren. Dit doe ik al meer dan twintig jaar. Soms vinden die gesprekken in een laboratoriumsituatie plaats, soms zijn het gesprekken in het wild. Dan haal ik mijn cassetterecorder tevoorschijn en neem het op: feestjes, bezoek aan vrienden, etentjes, wat dan ook. Mijn studenten nemen ook gesprekken op, die geanalyseerd worden tijdens werkgroepen. Verder gebruik ik voorbeelden uit de tweede hand. Mensen die opbellen naar talkshows, waar ik moet optreden of die mij aanspreken na een lezing vertellen mij over bepaalde, vaak frustrerende, ervaringen in gesprekken en dat schrijf ik dan op. En ten slotte: afluisteren in openbare gelegenheden. Voor dit boek heb ik ook fragmenten uit romans en films gelicht.'

De kloof die U schetst tussen de mannelijke en de vrouwelijke stijl lijkt bijna onoverbrugbaar. U laat zelfs zien dat de verschillen er al zijn bij kleuters. De conclusie dringt zich op dat we hier met aangeboren verschillen te maken hebben, maar die trekt u niet.

'Ik kan er geen uitspraak over doen, omdat ik niet denk dat het het een of het ander is. Het is een combinatie van nature en nurture. Ik weet niet hoe de verhouding ligt, wat van de twee het meest gewicht in de schaal legt, en ik weet niet hoe we het ooit kunnen weten. In culturen overal ter wereld zijn mannen agressiever dan vrouwen. De biologisch georienteerden wijzen daar op en ook op hoe jong deze verschillen zich al manifesteren. Mensen die meer aan de invloed van de omgeving hechten, beroepen zich op interculturele verschillen: er zijn samenlevingen waar mannen en vrouwen allebei een indirecte wijze van opereren hebben, bijvoorbeeld de Japanse. Bij de Malagasi zijn mannen indirecter dan vrouwen, maar indirectheid staat daar meer in aanzien. Een vrouw met een joods-Newyorkse achtergrond maakt vergeleken bij een Amerikaanse indiaan sneller een agressieve indruk.

Het blijft allemaal relatief. Jongens en meisjes worden verschillend behandeld vanaf hun geboorte.

Bijna iedereen valt zijn of haar dochters harder dan de zoons, wanneer het gaat om iets als te laat thuiskomen na een feestje. In mijn ervaring zijn mannen vaker aanhanger van de nature-gedachte en vrouwen vaker van de nurture.'

Vrouwen klagen altijd dat ze met hun mannen niet zo goed kunnen praten als met hun vriendinnen. Heeft het huwelijk soms teveel functies?

'Het is de grootste klacht van Amerikaanse vrouwen over hun mannen - je hoort het altijd weer: hij praat niet met me, hij luistert niet naar me. Hier krijg ik ook altijd de meeste reacties op, wanneer mensen me over mijn boek aanspreken. Misschien worden er teveel eisen gesteld aan het huwelijk. Vrouwen verwachten dat hun man hun beste vriend is, en mannen en vrouwen verschillen van idee over hoe 'een beste vriend' zich precies gedraagt. Mannen denken bijvoorbeeld dat je een vriend niet moet lastigvallen met in hun ogen niet ter zake doende details, vrouwen vinden die vaak juist interessant, zowel om te vertellen als om te horen.'

En wat te denken van het bekende fenomeen van de man die in het begin van de verhouding graag over zichzelf en zijn gevoelens praat en eenmaal getrouwd, het erbij laat zitten?

'Mannen gebruiken taal om te laten zien dat ze belangrijk zijn en om opgemerkt te worden. Het is een machtsinstrument. In een situatie waarin de man dingt naar de gunsten van een vrouw, probeert hij indruk op haar te maken - door te praten. En later is dat niet meer nodig, want dan is de relatie er al. Vrouwen stellen zich in het begin luisterend op, omdat ze geleerd hebben dat aardig zijn inhoudt dat je goed kunt luisteren. In de loop van de tijd gaan vrouwen meer praten, omdat ze zich meer ontspannen voelen en mannen juist minder, ook omdat ze zich meer ontspannen voelen.'

U bent geneigd om ieders stijl van communiceren te billijken. 'Veel vrouwen hebben dezelfde reactie van ongeloof over hoe veel mannen intieme problemen omzeilen: hoe is het mogelijk dat mensen in een gesprek zo totaal niet op elkaar ingaan. Het aardige is dat ik sinds het boek uit is van veel mannen heb gehoord dat het inderdaad zo gaat en dat dat ook goed is. Een man of een jongen die iets problematisch over zichzelf zegt, wil geen advies, omdat hij daarmee de onderliggende positie inneemt in de conversatie. En als de ander met hem meepraat, zoals vrouwen dat onderling vaak doen, en zegt: 'Ja, dat is een vreselijke situatie, wat erg voor je', dan voelt hij zich nog rotter. Met andere woorden, voor hun werkt het het beste om het probleem eenvoudig te ontkennen en dan is er ook niks aan de hand.

Daarom denk ik dat mijn opzet de spreekstijl van mannen en vrouwen als een verschil in cultuur op te vatten valide is. Het is net als bij verschillen tussen culturen: je vertelt iemand uit een andere cultuur wat een bepaald teken betekent, bijvoorbeeld met je hoofd schudden als je 'ja' bedoelt, en hij kan het niet geloven.'

Mannen komen graag met oplossingen aandragen als je ergens over klaagt. Zomaar een beetje voor je uit zeuren, vinden ze tijdverspilling.

'Veel mannen kunnen zich nu eenmaal niet voorstellen dat je over een probleem praat, en er tegelijk geen oplossing voor wilt. Dat begrijpen ze eenvoudig niet. Ze zeggen dan: 'Moet ik haar maar laten lijden, terwijl ik het antwoord heb op het probleem?' Deze stijlverschillen impliceren trouwens niet dat het slechte relaties zijn of dat die mensen elkaar naar het leven staan. Het gaat over de dagelijkse ergernissen en frustraties. Ik moet dat keer op keer duidelijk maken.

Mijn boek gaat niet over woede, maar over verwarring, over gekwetstheid wanneer je iets goed bedoelt en de ander dat geheel tegengesteld opvat. Neem de man van de vrouw met de borstoperatie.

Zijn vrouw zat erg over haar uiterlijk in, nadat haar borst was afgezet, en hij zei toen als troost: 'Jeoprecht dat hij zelf gebaat zou zijn met een dergelijk antwoord.'

Zijn mannen verbaal dominant? 'Sommige onderzoekers op dit terrein gaan als volgt te werk: ze zeggen vrouwen worden door mannen gedomineerd, laten we eens kijken hoe dat in zijn werk gaat. Zo denk ik niet. Een begrip als 'dominantie' beschrijft geen echte gebeurtenis, maar de reactie van mensen op een gebeurtenis. Ik neem niet bij voorbaat aan dat het effect van menselijke communicatie identiek is aan de intentie. Neem het onderbreken van een ander. Een man doet dat bijvoorbeeld omdat hij denkt: we spelen nu het spelletje wie-krijgt-het-woord. Een vrouw kan daarin meegaan of haar mond houden. Als ze zich terugtrekt, gaat die man meer praten om de stilte op te vullen, maar het was misschien helemaal niet zijn bedoeling om een monoloog te voeren. Andersom komt het trouwens ook veel voor. Er is dat bekende grapje van het echtpaar dat gaat scheiden, en de rechter vraagt aan de vrouw waarom. Zij zegt: mijn man heeft de laatste twee jaar niet meer met me gesproken. De rechter vraagt aan de man waarom hij dat niet heeft gedaan, waarop de man zegt: ik wilde haar niet onderbreken.'

Wat maakt roddel juist voor vrouwen tot zo'n geliefde tijdsbesteding? 'Het is een soort filosofische investering. Hoe leid je je leven, wat voor beslissingen moet je nemen. Je maakt een balans voor jezelf op, terwijl je andermans gedrag doorneemt. Mannen benaderen gesprekken meer vanuit een statusperspectief en vatten daardoor de roddelgesprekken van vrouwen verkeerd op. Ze denken dat vrouwen het doen om anderen naar beneden te halen.'