Een spectaculair akkoord met juridische slimmigheden in bijna iedere formulering; Gorbatsjov en Jeltsin als elkaars spiegelbeeld

Het is net een stelletje middelmatige advocaten. Rechtuit gaan de communisten nooit. Overal en altijd zetten ze de achterdeuren open. In elke formulering tocht het van juridische slimmigheden. Zodat ze nooit op hun eigen woorden zijn te grijpen, ook al lopen ze daarmee wel het risico er zelf ook verkouden van te worden.

De communistische partij doet nu alsof ze de realiteit, zoals verwoord in de spectaculaire overeenkomst tussen president-partijleider Michail Gorbatsjov en de Russische president Boris Jeltsin, heeft geaccepteerd. Maar ze vertrouwt het zaakje toch niet en heeft daarom onverwijld nog wat kleine lettertjes aan het contract toegevoegd die van pas kunnen komen als ze zich weer onder het akkoord uit zou willen draaien. Dat is het resultaat van het plenum van het centraal comite van de CPSU.

Bijvoorbeeld. In het akkoord tussen Gorbatsjov, Jeltsin en de politieke leiders van de acht andere deelstaten die de Sovjet-Unie intact willen houden, wordt de zes 'onafhankelijke' republieken het recht toegezegd om uit te treden, zij het dat ze dan niet van de voordelen van de gemeenschappelijke markt (lees: een goedkoop aanbod grondstoffen en een nog niet zo veeleisende vraag van consumptiegoederen) zullen kunnen genieten. Het centraal comite van de CPSU heeft deze gedachtengang nu eveneens voor zijn rekening genomen.

Maar wel via het klassieke jargon waarmee het tot nu toe de “separatistische en destructieve krachten met hun onparlementaire middelen” hekelde.

Een ander voorbeeld. De CPSU is thans bereid om een regering te vormen waarin ook niet-communisten zitting kunnen nemen. Premier Valentin Pavlov heeft alle republieken een brief gestuurd met het verzoek hem aanbevelingen te doen. Het partijboekje mag geen criterium meer zijn.

Ronde tafel Alleen “competentie” is nu nog maatstaf, aldus secretaris Valentin Falin die samen met zijn collega's uit het partijsecretariaat van het plenum de instructie heeft gekregen om “met alle politieke partijen en maatschappelijk bewegingen gezamenlijke actie te bediscussieren”.

Maar aan een echte 'ronde tafel', die voor de communisten uit de aard der zaak oncontroleerbaar zou zijn, wil de CPSU niet aanzitten. Zo'n constructie, naar analogie van Oost-Europa in 1989-90, zou “ongrondwettig” zijn in een tijd dat de partij zich juist opwerpt als pleitbezorger van de “constitutionele orde”. De federatieraad, het overkoepelende orgaan van de deelstaten waar dinsdag de samenwerkingsovereenkomst tussen Gorbatsjov en Jeltsin werd uitonderhandeld, is derhalve de enige aanvaardbare ronde tafel in het land.

Zelfs de discussie over de positie van Gorbatsjov als secretaris-generaal was eergisteren enigszins subject van deze 'juristerij-om-het-hoekje', zoals het zo fraai in het Duits heet. Hij vroeg een expliciet vertrouwensvotum. Hij kreeg een impliciete motie van vertrouwen. Met andere woorden: het centraal comite wil hem niet weg hebben als partijleider. Maar of ze hem ook in positieve zin wilde houden, dat werd niet zwart op wit vastgesteld. Generaal Albert Makasjov, de enigszins doorgedraaide commandant van de legertroepen in de Oeral, suggereerde na afloop zelfs dat Gorbatsjov de “zenuwcrisis” nabij is.

Weliswaar werd de uiteindelijk overtuigende stemming (322 voor het voorstel om Gorbatsjov buiten discussie te houden, dertien tegen en veertien blanco) door 'derde man', Aleksandr Dzasochov onmiddellijk geinterpreteerd als steun aan “de architect van de perestrojka”.

Maar zijn collega Joeri Prokofjev (de partijchef van Moskou) had eerder in zijn toespraak duidelijk gemaakt dat Gorbatsjov wel degelijk wankelt omdat “de mensen niet zitten te wachten op verklaringen maar op daden” en dat hij in de hoofdstad slechts met de grootste moeite een motie van wantrouwen tegen hem had kunnen afwenden.

De kritiek op de regering, die woensdag en donderdag wel degelijk door het Kremlin stormde, ontlaadde zich derhalve op het vierkante hoofd van premier Pavlov die verantwoordelijkheid werd gesteld voor de definitieve breuk tussen volk en partij. Ivan Polozkov, de even rechthoekige en conservatieve leider van de Russische communisten, verweet hem via een omweg gebrek aan “moed” en “verantwoordelijkheid” om het land uit de “chaos” te trekken.

Pavlov gaat dan ook een moeilijke tijd tegemoet. Want ook de democratische beweging pruimt hem niet en de stakingen van de mijnwerkers en andere cruciale sectoren van de failliete sovjet-economie gaan vooralsnog gewoon door.

Schriftgeleerden Maar met deze handige zondebok is Gorbatsjov desondanks nog niet uit de gevarenzone. Hij staat nu voor de vraag hoe enthousiast hij verder met Jeltsin in zee moet gaan. Dat is geen eenvoudige kwestie. Niet alleen omdat zijn eigen partij hem daarin niet con amore zal ondersteunen, maar ook omdat hij rekening moet houden met de verhoudingen in het democratische kamp. Die zijn op dit moment allerminst duidelijk. Wordt de communistische partij gedomineerd door middelmatige advocaten, de democratische beweging op haar beurt is ten dele in handen van principiele schriftgeleerden.

Om die laatsten voor te zijn, verdedigde Jeltsin zijn akkoord met Gorbatsjov donderdag als een “enorme overwinning”. Radio-Majak, een nieuwszender van de staat, verhaalde er gistermorgen zelfs van dat president Gorbatsjov in feite een nederlaag had geleden. Zijn aanvankelijke voorstel voor de overeenkomst maakte bijvoorbeeld helemaal geen gewag van vrijheid voor de uittreding en het recht van de republieken om hun zelf verdiende valuta in redelijke mate te mogen houden. Na “zware onderhandelingen” moest hij echter voor “tachtig procent” door de knieen voor Jelstin, Nazarbajev (de president van het rijke Kazachstan), premier Fokin van de Oekraine en de andere regeringsleiders.

Je zou veronderstellen dat Jeltsin alleen al daarom nu in eigen kring bejubeld wordt. Maar dat is allerminst het geval. Op een vergadering donderdagavond van de beweging 'Democratisch Rusland', zijn achterban, was de kritiek niet van de lucht. Ook de mijnwerkers lieten daar weten dat ze heus niet aan het werk gaan louter en alleen omdat de heren Jeltsin en Gorbatsjov daar in een gezamelijke verklaring om vragen.

Jeltsin kon 's avonds hooguit rustig huiswaarts omdat de verwijten werden uitgesproken door representanten van de (politiek gesproken) tweede garnituur. Maar een feit is dat er in zijn democratische coalitie momenteel een hard gevecht wordt gevoerd over de vraag of de beweging moet aankoersen op een volledige liquidatie van de communistische macht dan wel moet accepteren dat het in deze overgangsperiode nog niet zonder de communisten kan. Zolang dat debat niet uitgekristalliseerd is, kan Jeltsin welhaast per definitie niet honderd procent berekenbaar zijn.

In die zin zijn Jeltsin en Gorbatsjov, de komende en gaande man, thans elkaars spiegelbeeld. Beiden opereren nu vanuit maatschappelijk realiteitszin. Maar beiden hebben tezelfdertijd te maken met een achterban die er hele andere realiteiten op na houdt en de bewegingsvrijheid der leiders zo beperkt mogelijk wil houden. Ze horen meer dan ooit bij elkaar.