De ideale verhoudingen volgens Albrecht Durer

Tentoonstelling: Albrecht Durer; 50 Meisterzeichnungen aus dem Berliner Kupferstichkabinett. En: Durer und seine Zeit; Zeichnungen, Kupferstiche, Holzschnitte um 1500 aus der Grafischen Sammlung des Kunstmuseums Dusseldorf. T-m 5 mei in Kunstmuseum Dusseldorf, di t-m zo 11-18u. Catalogus: DM 26,-.

De belangrijkste taak van een kunstenaar is de uitbeelding van het lijden van Christus, vond de Neurenbergse schilder en graficus Albrecht Durer (1471-1528). In Dusseldorf, waar nu een selectie is te zien uit de vele tekeningen, aquarellen en prenten van zijn hand, opent de tentoonstelling dan ook met diverse weergaven van het passieverhaal.

Durer legde zich naast schilderen vooral toe op het maken van houtsneden en kopergravures - dat laatste was in zijn tijd een nieuwe techniek. Wat direct opvalt is de nadrukkelijke lijn die hij voert terwijl de figuren binnen de dikke krullerige contouren toch tot leven komen, ook in de houtsneden. Dat plastische in bij voorbeeld een vroege versie van de Kruisdraging is wel toegeschreven aan het feit dat Durer oorspronkelijk door zijn vader was opgeleid tot goudsmid: hij was dus gewend driedimensionaal te werken.

De tijd waarin Durer leefde was er een van sombere apocalyptische voorspellingen: het jaar 1500 naderde. De alom heersende angst en onrust heeft zeker invloed gehad op Durers religiositeit. Tegen het einde van de vijftiende eeuw maakte hij de prachtige serie Apocalypsis in figuris, waartoe ook de bekende prent De vier apocalyptische ruiters behoort. De vier allegorische figuren hebben woeste, volkse koppen en de vaart waarmee zij over de aarde stormen is haast voelbaar. Onder de drie etsen die als de meesterstukken van Durers grafische werk worden gepresenteerd, bevindt zich Melencolia. We zien een vrouw die met haar hand onder het hoofd in gedachten is verzonken.

Ze wordt omringd door symbolen van vergankelijkheid als een klok en een zandloper. Hier zou Durer een geestelijk zelfportret hebben geschapen - het wikken van de scheppende mens, en daarmee een modern zelfbewustzijn, is tot uitdrukking gebracht. De humanistische inslag van de schilder komt ook naar voren in zijn krachtige portret van Erasmus van Rotterdam.

In de landschappen en aquarellen komt een heel andere Durer naar voren. De natuur is op de achtergrond van veel bijbelse taferelen wel aanwezig, maar Durer heeft haar als een van de eersten verzelfstandigd. De omgeving van Neurenberg werd in aquarel geschetst, een 'leeg' landschap omdat er geen verhaal in is gesitueerd, het gaat louter om de heuvels en de bossen. Helaas niet aanwezig zijn de impressies die de kunstenaar maakte van kometen die tegen 1500 aan de hemel te zien waren en die verband zouden houden met 'het naderende einde van de wereld'.

Een derde aspect in dit oeuvre wordt gevormd door Durers onderzoek naar een levensechte weergave van het menselijk lichaam. Geinspireerd door Vitruvius' notities over de ideale proporties van de mens, maakte hij grote aantallen naaktstudies van zowel vrouwen als mannen, van voren of op de rug gezien. Het beroemde schilderij Adam en Eva dat in Madrid hangt, is gebaseerd op Durers bevindingen, waarover hij ook diverse tractaten schreef.

De tentoonstelling wordt afgesloten met een serie portretten die de interesse van de Neurenbergse meester voor het menselijke tonen. Of het nu gaat om de verweerde kop van een bouwmeester of het innemende portret van een meisje met vlechten, Durer schetst ze als individuen die je bijblijven. Het is opmerkelijk dat hij het zoeken naar de ideale proporties weet te combineren met een zo persoonlijke benadering van zijn modellen. Absoluut hoogtepunt van deze tentoonstelling, juist omdat de mens Durer hier over het voetlicht komt, is een beroemd portret dat Durers moeder toont als een oeroude vrouw met duizenden rimpels in het gezicht. Daarom is de laatste zin die hij in de familiekroniek aan haar wijdt ook zo roerend: “In haar dood zag zij er veel lieflijker uit dan toen zij nog in leven was.”