Gelukkig is schoonheid steeds meer te koop

Dankzij de tweede feministische golf van de jaren zeventig hebben vrouwen nu meer geld en macht dan ooit tevoren, maar fysiek zouden ze er slechter aan toe zijn dan hun bet-overgrootmoeders. Een groot aantal vrouwen dat na 1960 is geboren lijdt aan levensgevaarlijke eetstoornissen (anorexia en bulimia) en de kosmetische chirurgie die eveneens levensbedreigend zou zijn, is de snelstgroeiende medische specialisatie.

Volgens de 28-jarige Amerikaanse Naomi Wolf, schrijfster van het boek De zoete leugen of de mythe van de schoonheid zijn dit de symptomen van een krachtige, antifeministische backlash, een gevaarlijk reactie die is ingezet door een mannelijk complot en door de economie om de toenemende invloed van vrouwen op de arbeidsmarkt een halt toe te roepen. Een door mannen gedicteerd en in stand gehouden schoonheidsideaal (slank en jong) moet vrouwen eronder houden. De schoonheidsmythe zou het zelfvertrouwen van vrouwen ondermijnen en daarmee alle verworvenheden die jarenlange feministische strijd hebben opgeleverd op losse schroeven zetten.

De kritiek op Wolfs bestseller bestaat er tot nu vooral uit dat het een overdreven boek is en dat het onderwerp schoonheid niet nieuw is.

Inderdaad is het thema al eerder behandeld door feministische auteurs als Simone de Beauvoir, Germaine Greer, Susy Orbach, Shelley Bovey en vooral Kim Chernin. Maar Wolfs thematiek mag dan niet nieuw zijn, haar analyse is dat wel, al moet gezegd worden dat die niet erg feministisch aandoet. Het verband dat zij legt tussen emancipatie en slankheidscultus (de hoofdstelling in haar boek) kan zelfs heel gemakkelijk worden uitgelegd als reactionair.

“Lijnen en slank zijn”, aldus Naomi Wolf, “begonnen voor vrouwen een obsessie te worden toen zij in het westen rond 1920 kiesrecht kregen; tussen 1918 en 1925 werd de weelderige lijn met verbazingwekkende snelheid vervangen door de nieuwe , strakke lijn. In de regressieve jaren vijftig mochten we weer even genieten van de natuurlijke volheid van vrouwen omdat hun geisoleerde huisvrouwenbestaan hen volledig opslokte. Maar toen vrouwen en masse de mannenwereld betraden, moest dat genot wel wijken voor een dringend maatschappelijk belang, dat hun lichaam tot de gevangenis maakte die hun huis niet meer was.”

Genieten van natuurlijke volheid? Ik probeer me onze onze groot-en betovergrootmoeders voor te stellen met hun door te veel bevallingen en miskramen uitgezakte dikke of slappe lijven. Wat hadden zij aan feministische verworvenheden als kiesrecht, goed onderwijs en gelijke rechten op de arbeidsmarkt zolang ze geen controle hadden over hun eigen lichaam? Massaal beschikbare, betaalbare en betrouwbare anticonceptie en het recht op abortus hebben vrouwen voor het eerst in de geschiedenis die controle verschaft en daarmee de belangrijkste voorwaarde gecreeerd om een einde te maken aan hun onderdrukking.

Dankzij anticonceptie en abortus hoeven vrouwen hun lichaam eindelijk niet meer als gevangenis te ervaren.

Waarschijnlijk bestaat er inderdaad een verband tussen emancipatie en de slankheidscultus van vrouwen: niet als manlijk complot om bevrijde vrouwen fysiek te verzwakken maar als voortgaande poging van vrouwen zelf om greep te krijgen of te houden op hun lichaam. Dat daarbij veel mis kan gaan is niets nieuws. Vroeger stierven vrouwen bij bosjes aan medisch niet verantwoorde abortussen, nu gaan er vrouwen dood aan anorexia en slecht uitgevoerde kosmetische operaties. Naomi Wolf waarschuwt dan ook terecht tegen onverantwoord lijnen en gevaarlijke chirurgische ingrepen, maar de manier waarop doet denken aan de campagne die de Duitse bisschoppen begin jaren zeventig tegen abortus voerden. Toen de televisie in 1974 een film wilde uitzenden waarop de veilige en nagenoeg pijnloze zuigcurettage werd vertoond, verordonneerde de voorzitter van de Duitse bisschoppenconferentie kardinaal Dopfner een uitzendverbod dat werd gehonoreerd. Als abortus niet was tegen te houden en medisch gezien zonder risico's was, dan moest in elk geval het taboe gehandhaafd blijven.

Wolfs campagne tegen 'lijnen' en plastische chirurgie, kortom tegen pogingen van vrouwen om de baas te zijn over hun lichaam en er uit te zien zoals ze willen, vertoont overeenkomsten met die van de kerk om vrouwen in hun traditionele rol gevangen te houden. Afslanken en kosmetische chirurgie leiden volgens haar tot dood en verderf en daarom moeten vrouwen blij zijn met “het vet op haar spieren, op de heupen en dijen die kinderen wiegen en baren en opengaan voor seks”.

Waarom is ze er tegen dat vrouwen hun lichaam niet louter als broedmachine definieren en moeite doen om het zo goed mogelijk te conserveren? Omdat ze daarmee tegemoet zouden komen aan een door mannen bedachte list. Het door mannen gekoesterde schoonheidsideaal waar vrouwen per se aan zouden willen voldoen zou hen fysiek dermate verzwakken en hen psychisch zo onzeker maken dat ze maatschappelijk onschadelijk worden.

Maar wie bewijst dat het de mannen zijn en niet de vrouwen zelf die bepalen wat mooi, praktisch en comfortabel is? En waar blijkt uit dat vrouwen zichzelf schaden door mooi te zijn?

In 2029 zo voorspelt Wolf, zal het zo erg zijn dat vrijwel alle vrouwen een hekel hebben aan hun eigen borsten en ze wil laten opereren. Wie weet krijgt ze gelijk, maar so what? Nu is vrijwel iedereen ontevreden over zijn-haar eigen tanden en kiezen. We laten ze behandelen met beugels, kronen en bruggen en als dat niet meer kan, vervangen door protheses. Als we niet tevreden zijn met ons haar verven, krullen of ontkroezen we het.

Schoonheid is - net als gezondheid - gelukkig in toenemende mate te koop. Vrouwen en mannen hebben in theorie gelijke rechten. Maar tot voor kort was het een privilege van (bemiddelde) mannen om er, dankzij veel vrije tijd, gezond eten en sport, goed (slank en jong) uit te blijven zien. Zij waren in de positie om hun vroegoude en uitgezakte echtgenotes in te ruilen voor jonge, slanke minnaressen. Of dat zo ideaal is, moeten die mannen zelf uitmaken, maar voor veel vrouwen is het een schrikbeeld om na bewezen diensten als huissloof en moeder als a-seksueel wezen te worden afgedankt.

Nu vrouwen dankzij de controle over hun eigen vruchtbaarheid, gebruik kunnen maken van hun verworven rechten en economisch onafhankelijk kunnen zijn, eisen ze uiteraard ook hun seksuele zelfstandigheid op.

'Lijnen' en kosmetische chirurgie kunnen daarbij behulpzaam zijn. Wie lang wil meegaan, moet aan onderhoud doen - dat geldt ook voor vrouwen.

De vrouwelijke schoonheidscultus een complot van mannen om vrouwen eronder te houden? Het omgekeerde lijkt eerder het geval.

Onafhankelijke zelfverzekerde vrouwen die hun uiterlijk niet langer als gevangenis ervaren, zullen ook op seksueel gebied hun serviele, afwachtende houding laten varen en eisen stellen. Echtgenoten en minnaars die hun bierbuiken, drankhoofden en onderkinnen niet in toom kunnen houden, moeten op hun tellen gaan passen.